અબિલીન વિરોધાભાસ

કોઈ એક માણસને ક્યાંય જવું નથી. છતાં આખું કુટુંબ કારમાં બેસીને કાળઝાળ ગરમીમાં પચાસ કિલોમીટર ધૂળ ખાઈ આવે છે. પાછા આવ્યા પછી ખબર પડે છે કે ચારમાંથી એકેય જીવને જવાની ઈચ્છા નહોતી. દરેક જણ એમ વિચારતો હતો કે સામેવાળાને જવું છે, એટલે પોતે ચૂપ રહ્યો. આ છે અબિલીન વિરોધાભાસ. સમૂહમાં જ્યારે દરેક સભ્ય મનમાં કંઈક અલગ ઈચ્છતો હોય, પણ બાકીના લોકોનું મન રાખવા ખાતર એવા નિર્ણયમાં સાથ પુરાવે જે કોઈને પસંદ નથી, ત્યારે આ વિડંબના સર્જાય છે.

આ વિચાર મેનેજમેન્ટ વિચારક જેરી હાર્વેએ ૧૯૭૪માં એક પેપરમાં રજૂ કર્યો હતો. એમણે ટેક્સાસના અબિલીન શહેરની પોતાની એક પારિવારિક મુસાફરી પરથી આનું નામ પાડ્યું હતું. બપોરે પંખા નીચે આરામ કરવાને બદલે આખો પરિવાર માત્ર દેખાડા ખાતર અબિલીન જમવા ગયો અને બધા હેરાન થયા. મેનેજમેન્ટમાં આને 'સહમતિનું અયોગ્ય સંચાલન' કહે છે. વિરોધના ડર કરતાં પણ વધુ માણસને એ ડર હોય છે કે 'હું ના પાડીશ તો બીજા બધાને ખરાબ લાગશે.'

આ આપણી રોજિંદી નબળાઈ છે. આપણે અણગમતી પરિસ્થિતિમાં માત્ર એટલા માટે ધકેલાઈ જઈએ છીએ કારણ કે કોઈ પહેલો શબ્દ બોલવાની હિંમત કરતું નથી. ઓફિસની નકામી મીટિંગો, રવિવારે બળજબરીથી ગોઠવેલા ફેમિલી ડિનર કે સોસાયટીના અર્થહીન પ્રોજેક્ટ્સ આ માનસિકતાના કારણે જીવે છે. સામાજિક શિષ્ટાચાર ઘણીવાર બૌદ્ધિક કાયરતાનું બીજું નામ બની જાય છે. જ્યારે અંદરની ઈચ્છા અને બહારનો વ્યવહાર વિખૂટા પડે છે, ત્યારે આખી સિસ્ટમ મૂર્ખતા તરફ ધકેલાય છે.

અમદાવાદના એસ.જી. હાઈવે પર શનિવારે સાંજે ચાર મિત્રો કાર લઈને નીકળે છે. કોઈને બહારનો ટ્રાફિક અને ધુમાડો જોઈતો નથી. દરેકને ઘરે બેસીને ચા પીવી છે. પણ એક જણ ઔપચારિકતા ખાતર પૂછે છે, 'ગાંધીનગર જવું છે?' બીજો નમ્રતા ખાતર કહે છે, 'વાંધો નહીં.' બાકીના બે પણ માથું ધુણાવે છે. બે કલાક સુધી ટ્રાફિક જામમાં સબડ્યા પછી જ્યારે બધા થાકીને લોથપોથ થાય છે, ત્યારે સત્ય બહાર આવે છે. કોઈને ગાંધીનગર જવું જ નહોતું. પણ આખો કાફલો ત્યાં પહોંચી ગયો હતો.

ખોટી સંમતિ આપવી એ શિષ્ટાચાર નથી, પોતાની અને બીજાની જિંદગી વેડફવાનું સામાજિક કાવતરું છે.