સાત એસનું માળખું

કોઈ પણ ધંધો કે સંસ્થા માત્ર એક સારી યોજનાથી ચાલતી નથી. કાગળ પરની યોજના અને જમીન પરનું સત્ય બે અલગ દુનિયા છે. મોટા ભાગના નેતાઓ માને છે કે માત્ર વ્યૂહરચના બદલી નાખવાથી પરિણામો બદલાઈ જશે. આ એક ભ્રમ છે. મેકિન્સીના કન્સલ્ટન્ટ ટોમ પીટર્સ અને રોબર્ટ વોટરમેને ૧૯૮૦ના દાયકામાં આ ભ્રમ તોડ્યો. એમણે સાબિત કર્યું કે કોઈપણ સંગઠનને ચલાવવા માટે સાત આંતરિક તત્ત્વો એકબીજા સાથે સંપૂર્ણ તાલમેલમાં હોવા જોઈએ.

આ સાતેય પરિબળો અંગ્રેજી અક્ષર 'એસ'થી શરૂ થાય છે. ત્રણ કઠણ તત્ત્વો છે: વ્યૂહરચના (Strategy), સંસ્થાનું માળખું (Structure) અને રોજિંદી પ્રક્રિયાઓ (Systems). બાકીના ચાર નરમ પણ જીવલેણ તત્ત્વો છે: વહેંચાયેલા મૂલ્યો (Shared Values), કામ કરવાની રીત (Style), કર્મચારીઓ (Staff) અને તેમની કુશળતા (Skills). આ બધાની બરાબર વચ્ચે મૂલ્યો બેઠા છે. જો કેન્દ્રિય મૂલ્ય જ સ્પષ્ટ ન હોય, તો બાકીના છ સ્તંભો પત્તાના મહેલની જેમ તૂટી પડે છે.

સંસ્થા એ કોઈ યંત્ર નથી કે જેમાં એકાદ ખામીયુક્ત સ્ક્રૂ બદલી નાખ્યો અને કામ પૂરું થઈ ગયું. સંસ્થા એક જીવંત જાળ છે. જો તમે માત્ર માળખું બદલશો પણ સ્ટાફની ક્ષમતા કે કામ કરવાની શૈલી જૂની રાખશો, તો ગાડી પાટેથી ઉતરી જશે. આ સાતમાંથી એક પણ તાર ઢીલો પડે એટલે આખી વ્યવસ્થા બેસૂરી થઈ જાય છે.

અમદાવાદના માણેકચોકમાં ચાલીસ વર્ષ જૂની કાપડની પેઢી સંભાળતા કાંતિલાલનો દાખલો જુઓ. વિદેશથી એમબીએ થઈને આવેલા દીકરાએ આખી વ્યૂહરચના રાતોરાત બદલી નાખી. ઑનલાઇન વેચાણ માટે નવું સોફ્ટવેર લાવ્યા અને નવો હોદ્દો બનાવી દીધો. પણ મુશ્કેલી એ થઈ કે ગાદી પર બેસતા જૂના મુનીમજીને કમ્પ્યુટર ચલાવતાં નહોતું આવડતું. પેઢીનું મૂળ મૂલ્ય અંગત સંબંધો અને ઉધાર પર ટકેલું હતું, જ્યારે નવી સિસ્ટમ કડક અગાઉથી ચૂકવણી માગતી હતી. વ્યૂહરચના બદલાઈ, પણ સ્ટાફ, સ્કિલ અને સંસ્કૃતિ જૂની રહી. પરિણામે કરોડોનું રોકાણ ધૂળધાણી થઈ ગયું.

નવા વિચારની યોજના ગમે તેટલી સુંદર હોય, જો પેઢીના જૂના લોહી સાથે તેનો મેળ ન બેસે તો ઉત્સાહી ક્રાંતિ ફક્ત ખર્ચાળ અરાજકતા બનીને રહી જાય છે.