૩-૨-૧ નિયમ

મગજ જ્યારે ગભરાટ કે અસમંજસમાં સપડાય છે, ત્યારે તર્ક કામ કરતો બંધ થઈ જાય છે. વિચારોનું ચકરાવો શરૂ થાય ત્યારે બહાર નીકળવું સહેલું નથી હોતું. મનોવિજ્ઞાનમાં ઇન્દ્રિયોને જમીન સાથે જોડવા માટે પાંચ-ચાર-ત્રણ-બે-એકની કસરત જાણીતી છે, પણ આધુનિક કાર્યશૈલીમાં તેને ટૂંકાવીને '૩-૨-૧ પદ્ધતિ' તરીકે વાપરવામાં આવે છે. કોઈ પણ તણાવભરી ક્ષણે મગજને વર્તમાનમાં પાછું ખેંચી લાવવાનો આ એક ઝડપી શૉક-ટ્રીટમેન્ટ જેવો કીમિયો છે. આ શબ્દ કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તે ચોક્કસ ખબર નથી, પણ સમકાલીન સેલ્ફ-હેલ્પ સાહિત્યમાં તે ખૂબ લોકપ્રિય છે.

આ પદ્ધતિ ત્રણ સરળ પગલાં પર કામ કરે છે: આંખો સામે દેખાતી ૩ વાસ્તવિક ચીજોને ઓળખો, શરીરથી અનુભવાતા ૨ સ્પર્શ પર ધ્યાન આપો અને કાનમાં પડતો ૧ સ્પષ્ટ અવાજ સાંભળો. આટલું કરતાં જ લોહીનો ઊકળાટ અટકે છે. આપણું મન કલ્પનાના ભૂતકાળ કે અણધારેલા ભવિષ્યની ચિંતામાં ભાગતું બંધ થઈને અત્યારની વાસ્તવિકતામાં સ્થિર થાય છે. લાગણીઓના ઊભરા વચ્ચે તર્કને ફરી જગાડવાનો આ સૌથી સસ્તો રસ્તો છે.

આ ટેકનિકનું અસલી મૂલ્ય એવા નિર્ણયો વખતે સમજાય છે જ્યાં ઉતાવળ આપણને દેવાદાર બનાવી શકે. માણસ જ્યારે નાણાકીય દબાણ કે ગભરાટમાં હોય ત્યારે તે સૌથી ખરાબ નિર્ણયો લે છે. સામેવાળા એજન્ટ કે સેલ્સમેનને તમારી ગભરામણ તરત પરખાઈ જાય છે. ભયભીત ગ્રાહક લોભામણી જાળમાં સહેલાઈથી ફસાય છે.

ધારો કે હસમુખભાઈ બેંકની બ્રાન્ચમાં હોમ લોનના દસ્તાવેજો સહી કરવા બેઠા છે. બેંકનો મેનેજર છેલ્લી ઘડીએ ફાઈલ આગળ ધરીને કહે છે કે જો સાથે મોંઘો વીમો નહીં લો તો વ્યાજદર વધી જશે. હસમુખભાઈ પરસેવે રેબઝેબ થઈ જાય છે. આવા સમયે પેન મૂકીને માત્ર એક મિનિટ ૩-૨-૧ કરી લેવાય. સામે પડેલી ટેબલની ૩ ચીજો જોવી, ખુરશી અને પેનના ૨ સ્પર્શ અનુભવવા અને એસીનો ૧ અવાજ સાંભળવો. આટલું થતાં જ મનની ધૂંધળાઈ ઊડી જાય છે અને હસમુખભાઈ સાચો સવાલ પૂછી શકે છે: 'આ વીમો ફરજિયાત છે એવો નિયમ ક્યાં લખ્યો છે?'

જે માણસ ગભરાટમાં શ્વાસ લેવાનું ભૂલી જાય છે, એ સામાન્ય રીતે સામેવાળાની શરતો પર જ સહી કરી બેસે છે.