સમાન ભાગનો નિયમ

જ્યારે માણસ સામે એક કરતાં વધુ વિકલ્પો મૂકવામાં આવે, ત્યારે એનું મગજ ઊંડો વિચાર કરવાનું ટાળે છે. એ બધા વિકલ્પો વચ્ચે પોતાની મૂડી, સમય કે શક્તિ સરખે ભાગે વહેંચી દે છે. આળસુ મગજની આ સીધી ગણતરી એટલે '૧/એન નિયમ'. જો તમારી સામે ત્રણ રસ્તા હોય, તો તમે ત્રણેયને સરખું મહત્ત્વ આપી દો. જો ચાર ખાતાં હોય, તો બધામાં પચ્ચીસ-પચ્ચીસ ટકા નાખી દો. આ કોઈ ઊંડી વ્યૂહરચના નથી, માત્ર નિર્ણય લેવાના ત્રાસમાંથી છૂટવાનો સસ્તો શોર્ટકટ છે.

અર્થશાસ્ત્રી રિચાર્ડ થેલર અને શ્લોમો બેનાર્ત્ઝીએ નિવૃત્તિ ફંડના રોકાણકારો પર અભ્યાસ કરીને આ માનસિકતા ખુલ્લી પાડી હતી. તેમણે જોયું કે લોકોને જેટલા ફંડ સામે ધરવામાં આવે, તેઓ કશી ગણતરી વિના બધામાં એકસરખા પૈસા વહેંચી દેતા હતા. શેરબજારના ગણિતશાસ્ત્રીઓ વર્ષો સુધી જટિલ મોડેલ બનાવે છે, પણ સામાન્ય માણસનું મગજ પદ્ધતિસરનું પૃથક્કરણ કરવાને બદલે કેવળ ભાગાકાર કરે છે. આ પદ્ધતિને બિહેવિયરલ ફાઇનાન્સમાં 'અણઘડ વૈવિધ્યીકરણ' કહે છે.

આ આદત આપણને વ્યવહારમાં ભારે પડે છે. પરિસ્થિતિ ગમે તેટલી અસમાન હોય, આપણે ગણતરી સમાનતાની કરીએ છીએ. કયો વિકલ્પ વધારે વજનદાર છે અને કયો નકામો, એ જોવાની તસ્દી કોઈ લેતું નથી. પરિણામે, જ્યાં સો ટકા તાકાત લગાવવાની જરૂર હોય ત્યાં માંડ ત્રીજો કે ચોથો ભાગ પહોંચે છે. સમાન વહેંચણી ઘણીવાર ન્યાય નથી હોતી, માત્ર આળસનું બીજું નામ હોય છે.

મુંબઈ લોકલ ટ્રેનના પ્લેટફોર્મ પર ઊભેલા મુસાફરને જુઓ. ટ્રેન આવવાની હોય ત્યારે એ ક્યારેય ડબ્બાની ભીડનો સાચો અંદાજ નથી લગાવતો. જો પ્લેટફોર્મ પર ત્રણ દરવાજા દેખાય, તો લોકો અંદાજે સરખી સંખ્યામાં ત્રણેય દરવાજા આગળ લાઈન લગાવી દે છે. ભલે વચ્ચેનો ડબ્બો અંદરથી ખીચોખીચ ભરેલો હોય અને આગળનો ડબ્બો સાવ ખાલી હોય. વિચારવાની આળસ આપણને ખોટા ડબ્બામાં ધકેલી દે છે.

દરેક વિકલ્પને સરખો હિસ્સો આપવો એ ન્યાય નથી, મગજ ગિરવે મૂકીને લીધેલો થાકેલો નિર્ણય છે.