Illusion and the Brain · મૂળ આવૃત્તિ · કુલ ૩૦૭ પ્રકરણ · ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ · પાનું ૭ / ૭
માણસને લાગે છે કે લગામ એના હાથમાં છે. આ એક મીઠો, જોખમી વહેમ છે. પરિણામ તદ્દન અકસ્માત કે નસીબ પર નિર્ભર હોય, છતાં આપણું મગજ માની લે છે કે આપણી હોંશિયારીને કારણે બધું સમુંસૂતરું ચાલે છે.
દરેક માણસને અંદરખાને એક વહેમ હોય છે: હું સરેરાશ કરતાં ચડિયાતો છું. તમે કોઈ પણ ડ્રાઈવરને પૂછો કે તે કેવું ચલાવે છે, તો ૮૦ ટકા લોકો કહેશે કે તેઓ સરેરાશ કરતાં સારા છે. ગણિતશાસ્ત્રની દ્રષ્ટિએ આ અશક્ય છે. અડધા લોકો તો સરેરાશથી નીચે જ હોવાના.
કોઈ અફવાને સો વાર સાંભળો એટલે મગજ તેને સ્વીકારી લે છે. આપણું ભેજું સત્ય શોધવામાં આળસુ છે. જે વાત વારંવાર કાન પર અથડાય, તે મગજને પરિચિત લાગે છે. પરિચિત લાગે એટલે તે આપોઆપ સાચી ભાસવા માંડે છે. આ માનસિક ખામીનું નામ છે ઈલ્યુઝરી ટ્રુથ ઈફેક્ટ.
હોદ્દો બદલાય એટલે તમારો અવાજ આપોઆપ મોટો થઈ જાય છે. તમે સાધારણ વાત કરી રહ્યા હોવ, પણ સાંભળનારને એ હુકમ લાગે છે. આ વિચારને અમેરિકન રેસ્ટોરાં-ઉદ્યોગપતિ ડેની મેયરે પોતાના ૨૦૦૬ના પુસ્તક ‘સેટિંગ ધ ટેબલ’માં ‘ઈમેજિનરી મેગાફોન’ કહ્યો હતો.
કોઈ માણસ સફળ કેમ થયો તે સમજવું અઘરું છે. આપણું મગજ મહેનત કરવા માગતું નથી, એટલે એ સહેલો રસ્તો પકડે છે. જે જીતે છે, તેની આંધળી નકલ કરો. આ વર્તણૂકને ઉત્ક્રાંતિ વિજ્ઞાનમાં સફળ લોકોની નકલ કરવાનો નિયમ કહે છે. માણસ જાત આ નિયમથી સદીઓથી શીખી છે.
કોઈ વિચાર કે સંસ્થા સાથે માણસ એટલી હદે જોડાઈ જાય કે પોતાના અસ્તિત્વ પછી પણ એ વળગણ જીવંત રાખવા મથે, તેને ‘અમર ચાહકો’ કહેવાય. આ કોઈ માનસશાસ્ત્રના પ્રોફેસરનો નિયમ નથી.
કોઈ એક માણસ આવીને કહે કે તેના કાકાએ રોજ સવારે કાચું લસણ ખાધું અને સો વર્ષ જીવ્યા, એટલે આખું ગામ લસણ ચાવવા માંડે છે. મગજ વાર્તા ભૂખ્યું છે. તેને સરેરાશ આંકડા કે પદ્ધતિસરના પુરાવા કરતાં રસદાર કિસ્સાઓ સાંભળવા વધુ ગમે છે.