યુરોપ: એક સુંદર કબ્રસ્તાનની વાર્તા

યુરોપ: એક સુંદર કબ્રસ્તાનની વાર્તા
— પરાગ રતનપરા

યુરોપ જઈ આવેલા ગુજરાતી માણસની આંખોમાં હજી પણ પેરિસના ફુવારા ચમકે છે. એ કહેશે: "બૉસ, શું ચોખ્ખાઈ! શું શિસ્ત! શું કલ્ચર!" હું એને પૂછવા માગું છું — ભાઈ, કબ્રસ્તાન પણ ચોખ્ખું જ હોય છે. ત્યાં કોઈ થૂંકતું નથી, કોઈ ઝઘડતું નથી, કોઈ બૂમ પાડતું નથી. કારણ કે ત્યાં કોઈ જીવતું જ નથી.

યુરોપ આજે એક મ્યુઝિયમ છે. ટિકિટ લઈને અંદર જાઓ, ફોટા પાડો, આઇસક્રીમ ખાઓ, અને બહાર નીકળી જાઓ. અંદર રહેનારા લોકો ધીમે ધીમે પ્રદર્શનની વસ્તુ બનતા જાય છે. પચાસ વર્ષ પછી લૂવ્રમાં મોનાલિસાની બાજુમાં એક કાચની પેટીમાં "છેલ્લો ફ્રેન્ચમેન" પણ મૂકવો પડશે — સાથે લખ્યું હશે: "આ પ્રજાતિ એક સમયે વાઇન પીતી હતી અને ક્રાંતિ કરતી હતી."

આંકડા બોલે છે, પણ યુરોપિયન સાંભળતો નથી. ઇટાલીમાં એક સ્ત્રી સરેરાશ ૧.૨ બાળક પેદા કરે છે. સ્પેનમાં ૧.૧. જર્મનીમાં ૧.૪. પ્રજા ટકી રહે એ માટે જોઈએ ૨.૧. બાકીનું ગણિત તમે જાતે કરી લો. આ લોકોએ બાળકની જગ્યાએ કૂતરા રાખવાનું શરૂ કર્યું છે. મિલાનના પાર્કમાં જાઓ તો ગાડી જેવી સ્ટ્રોલરમાં કૂતરો સૂતો હોય અને માલિક એને "બેબી" કહીને બોલાવે. હું પૂછું છું — જ્યારે તમે ઘરડા થશો ત્યારે આ કૂતરો તમારી પેન્શનની ફાઇલ ભરશે? તમારી કબર ખોદશે? તમારા નામની મીણબત્તી સળગાવશે?

જવાબ: ના. કારણ કે ત્યાં સુધીમાં એ કૂતરો પણ મરી ગયો હશે — અને તમારી પાછળ એને યાદ કરનારું પણ કોઈ નહીં હોય.

હવે બીજી બાજુ જુઓ. જે પ્રજા બાળક નથી પેદા કરતી એણે મજૂરો તો જોઈએ જ ને? રસ્તા કોણ સાફ કરશે? હોસ્પિટલમાં પિતાની પથારી કોણ બદલશે? ટેક્સ કોણ ભરશે? એટલે દરવાજા ખોલવા પડે છે. અને દરવાજા ખૂલે એટલે જે અંદર આવે એ પોતાની સંસ્કૃતિ, પોતાનો ઈશ્વર, પોતાનું રસોડું, અને પોતાની પ્રજનન-ક્ષમતા સાથે લઈને આવે. એ લોકો ચાર બાળક પેદા કરે છે. મૂળ યુરોપિયન એક. ગણિત સાદું છે — ગણિતશાસ્ત્રીની જરૂર નથી, દૂધવાળો પણ સમજી જાય.

પણ આ વાત કહો એટલે યુરોપિયન બૌદ્ધિક તરત ચશ્મા સરખા કરીને કહેશે — "This is racist." ભાઈ, આંકડા રેસિસ્ટ નથી હોતા. આંકડા તો બેંકના પાસબુકમાં પણ હોય છે. ત્યાં પણ તમે માઇનસમાં જતા હો તો બેંક મેનેજર "રેસિસ્ટ" નથી થતો, એ ફક્ત સત્ય કહે છે. યુરોપનું ડેમોગ્રાફિક પાસબુક ઓવરડ્રાફ્ટમાં છે, અને મેનેજર ગુમ છે.

હવે ત્રીજી વાત — જે સૌથી રસપ્રદ છે. માણસનું મન ટોળામાં વહેંચાયેલું હોય છે. તમે ગમે તેટલા "ગ્લોબલ સિટીઝન" હો, અંતે તો તમે તમારા જૂથ સાથે ઊભા રહો છો. કેટાલોનિયા સ્પેનથી છૂટું પડવા માગે છે. સ્કોટલેન્ડ ઇંગ્લેન્ડથી. ફ્લેમિશ વાલૂનથી. ઉત્તર ઇટાલી દક્ષિણ ઇટાલીને "આળસુ" કહે છે. બાવેરિયા બર્લિનને "ઉદ્ધત" કહે છે. આ જ પ્રજાએ બે વિશ્વયુદ્ધ લડ્યાં છે — એકબીજા સામે. એ લોહી હજી સૂકાયું નથી, ફક્ત યુરો-કરન્સીની ઉપરના ચળકાટ નીચે દબાયેલું છે.

જ્યારે પેટ ભરેલું હોય ત્યારે બધા "યુરોપિયન" હોય છે. પણ જ્યારે ગ્રીસ જેવી હાલત થાય — ATM બંધ, પેન્શન અડધું, બ્રેડ મોંઘી — ત્યારે જર્મન તરત કહે છે: "આ આળસુ ગ્રીક લોકોને બચાવવા હું મારા ટેક્સના પૈસા કેમ આપું?" અને ગ્રીક તરત કહે છે: "આ અહંકારી જર્મનો ફરી એક વાર અમને ગુલામ બનાવવા માગે છે." બે દિવસમાં ૭૦ વર્ષનું "યુરોપિયન યુનિયન" ઓગળવા લાગે છે — જેવું કે ઉનાળામાં આઇસક્રીમ.

માણસ મૂળભૂત રીતે "અમે વિરુદ્ધ તેઓ" ના ત્રાજવા પર બેસીને વિચારે છે. આ કોઈ ફિલસૂફીની વાત નથી, આ ઉત્ક્રાંતિની વાત છે. લાખો વર્ષ જંગલમાં રહેનાર માણસ પોતાના જૂથ વગર એક દિવસ પણ ટકી શકતો નહોતો. એ સંસ્કાર DNA માં છે. તમે યુનિવર્સિટીમાં જઈને ગમે તેટલા "હ્યુમેનિઝમ"ના ભાષણ સાંભળો, ભૂખ લાગે ત્યારે પહેલી રોટલી પોતાના બાળકને આપશો, પડોશીના બાળકને નહીં. આ વાસ્તવિકતા છે. યુરોપિયન આ વાસ્તવિકતાને ભૂલી ગયો છે, એટલે એ પોતાના ઘરમાં એવા મહેમાનોને બોલાવે છે જે મહેમાન નથી — માલિક બનવા આવ્યા છે.

રોજબરોજની જિંદગી કેવી રીતે બગડશે? હું કહું. પહેલા તો પેન્શન કાપાશે. પછી હેલ્થકેરની લાઇન લાંબી થશે — હિપ રિપ્લેસમેન્ટ માટે બે વર્ષ રાહ જુઓ, ત્યાં સુધીમાં હિપની જરૂર જ ન પડે, સીધી કબર જોઈએ. પછી વીજળી મોંઘી થશે — કારણ કે રશિયાનો ગેસ બંધ, પરમાણુ પ્લાન્ટ બંધ, પવનચક્કી ચાલે ત્યારે ચાલે. જર્મન ગૃહિણી શિયાળામાં બે સ્વેટર પહેરીને સૂશે અને એને કહેવામાં આવશે કે આ "પર્યાવરણ માટે બલિદાન" છે. એ માની પણ લેશે — થોડા વર્ષ.

પછી શહેરોમાં અમુક વિસ્તાર "નો-ગો ઝોન" બનશે. પોલીસ પણ પ્રવેશ નહીં કરે. પેરિસમાં બને છે. માલ્મોમાં બને છે. બ્રસેલ્સમાં બને છે. યુરોપિયન અખબારો એને "મલ્ટીકલ્ચરલ ન્યૂઆન્સ" કહેશે, પણ સ્થાનિક દુકાનદાર જાણે છે કે સાંજે છ પછી દુકાન બંધ કરવી પડે છે. ધીમે ધીમે એ દુકાન પણ બંધ થશે, અને માલિક ગામડે જતો રહેશે — જ્યાં હજી "જૂનું યુરોપ" જીવે છે, ફક્ત ઘરડા લોકો અને બિલાડીઓના રૂપમાં.

પછી રાજકારણ. લોકો થાકશે. થાકેલો માણસ મોડરેટને વોટ નથી આપતો, એ આત્યંતિકને આપે છે. જમણેરી પક્ષો જીતશે. ડાબેરીઓ "ફાસીવાદ આવી ગયો" કહીને ચીસો પાડશે, પણ એ ચીસો પણ હવે કોઈ નહીં સાંભળે — કારણ કે સાંભળનારા પોતે જ હવે લાઇનમાં ઊભા છે, રોટલી માટે નહીં, સસ્તા વીજળીના બિલ માટે.

અને છેલ્લે, સૌથી દુઃખદ વાત. આ બધું થશે ત્યારે યુરોપિયન પોતાને પૂછશે નહીં કે "અમે ક્યાં ભૂલ કરી?" એ પૂછશે: "આ બીજાઓએ અમારી સાથે શું કર્યું?" જે પ્રજા પોતાની ભૂલ પોતે સ્વીકારી નથી શકતી, એ પ્રજા ઇતિહાસના પુસ્તકમાં ફક્ત એક ફૂટનોટ બની જાય છે. અને ફૂટનોટ પણ કોણ વાંચે છે? ફક્ત પરીક્ષાની આગલી રાતે, અને એ પણ અડધી ઊંઘમાં.

હું યુરોપને ધિક્કારતો નથી. હું એને પ્રેમ કરું છું. મોઝાર્ટ મને ગમે છે, દોસ્તોયેવ્સ્કી મને ગમે છે, ફ્લોરેન્સની સાંજ મને ગમે છે. એટલે જ દુઃખ થાય છે. સુંદર સ્ત્રી જ્યારે ધીમે ધીમે આત્મહત્યા કરતી હોય ત્યારે જોનારને પીડા થાય છે. અને સૌથી વધુ પીડા એ વાતની થાય છે કે એ સ્ત્રી પોતાને અરીસામાં જોઈને હજી પણ હસે છે, અને કહે છે — "હું તો હજી સુંદર છું ને?"

હા, બહેન. તું સુંદર છે. કબ્રસ્તાનના ફૂલો પણ સુંદર જ હોય છે.