પશ્ચિમ કેમ રાજ કરે છે — અને આપણે કેમ હજી અરીસો સાફ કરીએ છીએ

**English Title:** Why the West Rules — And Why We're Still Busy Polishing Our Egos
**Gujarati Title:** પશ્ચિમ કેમ રાજ કરે છે — અને આપણે કેમ હજી અરીસો સાફ કરીએ છીએ

---

એક જમાનામાં વાત હતી — "ભારત સોને કી ચીડિયા હતી." આ વાક્ય આપણે એટલી વાર બોલ્યું છે કે હવે ચીડિયા તો ક્યારની ઊડી ગઈ, બસ સોનાનું પીંછું હાથમાં રાખીને ફોટો પડાવીએ છીએ. WhatsApp યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસરો રોજ સવારે ચા સાથે એક નવો મેસેજ ફોરવર્ડ કરે છે — "આર્યભટ્ટે શૂન્યની શોધ કરી હતી, વિમાન આપણે બનાવ્યું હતું, ઇન્ટરનેટ પણ વેદમાં લખ્યું હતું." સરસ. પણ સવાલ એ છે કે જો આટલું બધું આપણું હતું, તો પછી આજે iPhone કેમ Cupertino માં બને છે અને આપણે Croma ની લાઇનમાં EMI માટે ઝઘડીએ છીએ?

એક વિચારકે વર્ષો સુધી ઇતિહાસ ખોદ્યો અને એક સાદો સવાલ પૂછ્યો — પશ્ચિમ કેમ આગળ નીકળી ગયું? જવાબ સાંભળીને આપણા ઘણા "સંસ્કૃતિના ઠેકેદારો" ને હાર્ટ-એટેક આવી જાય. જવાબ એ નથી કે ગોરા લોકો વધારે હોશિયાર છે. જવાબ એ પણ નથી કે આપણા પૂર્વજો બેવકૂફ હતા. જવાબ બસ આટલો છે — ભૂગોળ, કોલસો, અને નસીબ. હા, નસીબ. જે વસ્તુ આપણે મંદિરમાં માગીએ છીએ, એ જ વસ્તુએ બ્રિટનને industrial revolution આપી દીધી.

પણ ભારતીય માનસને આ વાત હજમ નથી થતી. આપણને જોઈએ છે કાં તો સંપૂર્ણ વિજયગાથા, કાં તો સંપૂર્ણ વિક્ટિમ-કાર્ડ. "મુઘલોએ લૂંટ્યું," "અંગ્રેજોએ લૂંટ્યું," "નહેરુએ બગાડ્યું," — list લાંબી છે. પણ એક પ્રશ્ન કોઈ પૂછતું નથી: છેલ્લા પંચોતેર વર્ષમાં, જ્યારે કોઈ લૂંટવા નહોતું આવ્યું, ત્યારે આપણે શું કર્યું? જવાબ — Reels બનાવી, સોસાયટીના ગ્રુપમાં ઝઘડ્યા, અને દીકરાને એન્જિનિયર બનાવવા માટે કોટા મોકલ્યો, જ્યાંથી એ ડિપ્રેશન લઈને પાછો આવ્યો.

પશ્ચિમ આગળ વધ્યું કારણ કે એમણે પ્રશ્ન પૂછવાની છૂટ આપી. એમના ત્યાં ગેલિલિયોને જેલ થઈ, પણ પછી માફી પણ મંગાઈ. આપણા ત્યાં તો જે પ્રશ્ન પૂછે એને સીધો "દેશદ્રોહી" ઘોષિત કરી દેવામાં આવે. પશ્ચિમે વિજ્ઞાનને ધર્મથી અલગ કર્યું. આપણે હજી નક્કી નથી કરી શક્યા કે ગ્રહણ વખતે ખાવું કે નહીં. એમના વૈજ્ઞાનિકો લેબમાં બેસે છે. આપણા "વૈજ્ઞાનિકો" YouTube પર "વાસ્તુ અને રાશિફળ" ચેનલ ચલાવે છે, અને દસ લાખ subscribers છે.

પણ આ વાતનો બીજો પક્ષ પણ છે — જે પુસ્તકમાં સ્પષ્ટ લખેલો છે. પશ્ચિમનું રાજ કાયમી નથી. ઇતિહાસ એક પૈડું છે. એક હજાર વર્ષ પહેલાં બગદાદ વિશ્વનું કેન્દ્ર હતું, લંડન કાદવનું ગામ. પાંચસો વર્ષ પહેલાં ચીન સૌથી ધનિક હતું, યુરોપ પ્લેગથી મરતું હતું. એટલે કાલે ફરી પૂર્વ આગળ આવી શકે — પણ એ "આવી શકે" અને "આવશે જ" વચ્ચે જે અંતર છે, એ અંતર નામ છે — મહેનત, શિક્ષણ, અને ઈમાનદારી. આ ત્રણેય શબ્દો આપણા ત્યાં લગ્નની કંકોત્રીમાં છપાય છે, જીવનમાં નહીં.

સૌથી મજાની વાત એ છે કે જે દેશ "વિશ્વગુરુ" બનવાનું સપનું જુએ છે, એ દેશના સૌથી હોશિયાર છોકરાઓ-છોકરીઓ Visa ની લાઇનમાં ઊભા છે. અમેરિકાની યુનિવર્સિટીમાં admission મળે એટલે મીઠાઈ વહેંચાય. પણ જાહેરમાં કહીએ — "પશ્ચિમી સંસ્કૃતિ બગડેલી છે." દીકરો ત્યાં જઈને settle થાય, અને બાપા સોસાયટીમાં છાતી ફુલાવીને ફરે — "મારો બાબો USA માં છે." આ contradiction નું નામ જ ભારતીય મધ્યમવર્ગ છે.

સત્ય એ છે કે પશ્ચિમ રાજ એટલા માટે કરે છે કારણ કે એમણે system બનાવી. આપણે jugaad બનાવ્યો. System માં વ્યક્તિ બદલાય તોય કામ ચાલે. Jugaad માં વ્યક્તિ રજા પર જાય તો આખી ફાઇલ અટકી જાય. એમના ત્યાં ટ્રાફિક સિગ્નલ માણસને નિયંત્રિત કરે છે. આપણા ત્યાં માણસ સિગ્નલને "optional" સમજે છે. એમના ત્યાં queue એક સંસ્કાર છે. આપણા ત્યાં queue એક પડકાર છે — "જોઉં, કોણ આગળ ઘૂસે છે."

તો સવાલ એ નથી કે પશ્ચિમ કેમ રાજ કરે છે. સવાલ એ છે કે આપણે રાજ કરવા જેટલા તૈયાર છીએ ખરા? કે પછી બસ સોશિયલ મીડિયા પર "ભારત જગતગુરુ" લખીને sleep mode માં જઈએ છીએ?

---

### 🌀 Real but Weird Facts:
- ૧૮૨૦ સુધી ભારત અને ચીન મળીને વિશ્વના GDP નો લગભગ અડધો ભાગ ધરાવતા હતા. એ પછી industrial revolution આવી, અને બે જ પેઢીમાં આખું ગણિત ઊંધું થઈ ગયું.
- બ્રિટનમાં કોલસાની ખાણ સમુદ્ર પાસે હતી — એટલે જહાજમાં ભરીને ગમે ત્યાં લઈ જઈ શકાતી. ભારતમાં કોલસો ઝારખંડમાં હતો — જ્યાંથી મુંબઈ પહોંચાડવામાં બળદગાડું ઘસાઈ જતું. એક ભૂગોળે બે દેશોના ભાગ્ય બદલી નાખ્યા.
- પશ્ચિમના industrial revolution પાછળનું એક અણધાર્યું કારણ — પ્લેગ. મજૂરો ઓછા થયા, મજૂરી મોંઘી થઈ, એટલે મશીન શોધવી પડી. એટલે કે આધુનિક દુનિયા આડકતરી રીતે મહામારીની દેણ છે.

---

**Parag Ratanpara**

*If you like it, please share it.*

#WestVsEast #HistoryUncut #SocialSatire #IndianMindset #પશ્ચિમનુંરાજ #ભારતીયવિરોધાભાસ #સમાજનુંઅરીસો #વ્યંગ્યનિબંધ