કાંડા પરનું ઘડિયાળ — જે માણસને પહેરી લે છે

**English Title:** The Wristwatch — A Tiny Machine That Wears You
**ગુજરાતી શીર્ષક:** કાંડા પરનું ઘડિયાળ — જે માણસને પહેરી લે છે

---

માણસે પહેલાં સૂરજ જોયો, પછી પડછાયો માપ્યો, પછી રેતી ઢોળી, અને છેલ્લે કંટાળીને એક નાનું મશીન બનાવ્યું — ઘડિયાળ. એને એમ હતું કે હવે એ સમયનો માલિક બની ગયો. હકીકતમાં એ સમયનો ગુલામ બની ગયો, ફક્ત ગુલામીમાં હવે પટ્ટો ચામડાનો કે સ્ટીલનો મળે છે.

પહેલાં ઘડિયાળ ખિસ્સામાં રહેતી — ગજવાનું ઘડિયાળ, સોનાની ચેઇન સાથે, રજવાડી નખરા. પછી પહેલા વિશ્વયુદ્ધમાં સૈનિકોને ખિસ્સામાંથી ઘડિયાળ કાઢવાનો સમય નહોતો, એટલે કાંડે બાંધી દીધી. એ પહેલાં તો કાંડા-ઘડિયાળ ‘બાયલા’ માણસનું ઘરેણું ગણાતું — પુરુષો કહેતા, "આ તો બૈરાંની વસ્તુ." યુદ્ધ આવ્યું, મોત સામે આવ્યું, અને એ જ પુરુષોએ એ જ ‘બૈરાંની વસ્તુ’ ગર્વથી પહેરી લીધી. માણસનો અહંકાર હંમેશાં મજબૂરી પાસે હાર માની લે છે — ફક્ત નામ ‘ફેશન’ રાખી દે છે.

### મશીન ભીતરથી

મિકેનિકલ ઘડિયાળ એક નાનું બ્રહ્માંડ છે. સ્પ્રિંગ, ગિયર, વ્હીલ, જ્વેલ, બેલેન્સ વ્હીલ — એક સામાન્ય મિકેનિકલ ઘડિયાળમાં લગભગ સવાસો-દોઢસો ભાગ હોય; અને જો એમાં ‘કોમ્પ્લિકેશન’ ઉમેરો — ક્રોનોગ્રાફ, ટૂરબિયોન — તો ભાગ સેંકડોમાં, ક્યારેક હજારથી ઉપર પહોંચે. એ ચાવી કે કાંડાની હલચલથી ચાલે, બેટરી વગર. એક રીતે જીવંત — ટિક ટિક કરતું, ધબકતું.

પછી આવી ક્વાર્ટ્ઝ ઘડિયાળ. એક બેટરી, એક ક્વાર્ટ્ઝનો સ્ફટિક, એક નાનો સર્કિટ, એક સ્ટેપર મોટર — બસ. ભાગ ઘટીને પચાસ-સાઠ આસપાસ, હલતા ભાગ તો આંગળીના વેઢે ગણાય. સ્ફટિક પર વીજળી લાગે એટલે એ સેકન્ડમાં બત્રીસ હજારથી વધુ વાર ધ્રૂજે, અને એ ધ્રૂજારી સમય ગણી નાખે. જૂનું ઘડિયાળ કારીગરની કવિતા હતું, ક્વાર્ટ્ઝ એન્જિનિયરનું ગણિત છે — સચોટ, ઠંડું, અને જરા પણ રોમેન્ટિક નહીં.

અને ડિજિટલ? એમાં ન કાંટા, ન ધબકાર — ફક્ત ચમકતા આંકડા. સમય હવે વાંચવો નથી પડતો, ગળી જવો પડે છે. પણ સચ્ચાઈ એ કે કાંટાવાળું ઘડિયાળ માણસને ‘કેટલો સમય બાકી છે’ બતાવતું, ડિજિટલ ફક્ત ‘અત્યારે કેટલા વાગ્યા’ બતાવે છે. કાંટો જિંદગીને ગોળ ફરતી દેખાડે, આંકડો જિંદગીને સીધી લીટીમાં પૂરી કરી નાખે.

### ચીન અને યુરોપ — બે જુદા ધંધા

દુનિયાભરની મોટાભાગની ઘડિયાળો આજે ચીન બનાવે છે — સંખ્યામાં જગતનો રાજા. શેનઝેનની ફેક્ટરીઓમાં બસો-ત્રણસો રૂપિયામાં ઘડિયાળ બને, અને એ જ ઘડિયાળ આપણા કાંડે ચડે. પણ ભારતીય ગ્રાહકનો અહંકાર એવો કે બસો રૂપિયાનું ચીની ઘડિયાળ પહેરીને પણ કહેશે, "આ તો સ્વિસ મૂવમેન્ટ છે, ભાઈ." ચીન સસ્તું વેચે છે, એટલે કમાય છે જથ્થામાં.

યુરોપ — ખાસ કરીને સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ — ઊલટું કરે છે. એ ઓછી ઘડિયાળ બનાવે, પણ એક ઘડિયાળમાં ગાડી જેટલા પૈસા લે. એ ઘડિયાળ નથી વેચતા, ‘વારસો’ વેચે છે, ‘પ્રતિષ્ઠા’ વેચે છે, ‘આ તારા બાપદાદાથી ચાલતી આવશે’ એ સ્વપ્ન વેચે છે. એક માણસ જેને રોમન આંકડા સુધ્ધાં વાંચતા નથી આવડતા એ લાખ રૂપિયાનું ઘડિયાળ પહેરી, મિટિંગમાં મોડો પહોંચે છે — અને બધાને કાંડું દેખાય એ રીતે હાથ ઊંચો કરી પાણી પીએ છે. યુરોપે માણસની એ ભૂખ સમજી લીધી — સમય જોવાની નહીં, સમય દેખાડવાની. એ જ બ્રાન્ડિંગ છે. સ્વિસ લોકોએ ધાતુ નથી વેચી, ગર્વ વેચ્યો.

### સમય, ધર્મ અને ભીતરની ગડબડ

ઘડિયાળ તો કાલની શોધ છે; સમય તો અનંતકાળથી ધર્મોને હેરાન કરે છે.

હિન્દુ ધર્મમાં સમય ગોળ ફરે છે — ચક્ર. સત્ય, ત્રેતા, દ્વાપર, કલિ — યુગ પૂરા થાય ને ફરી શરૂ. અહીં ‘કાળ’ ફક્ત ઘડિયાળ નથી, એ સ્વયં મહાકાળ છે, શિવ છે — જે બધું બનાવે ને બધું ગળી જાય. ‘કાળ સૌને ખાઈ જાય છે’ એ ડર અહીંથી આવ્યો. પંચાંગ, મુહૂર્ત, રાહુકાળ — આપણે સારા સમયની રાહ જોવામાં અડધો સારો સમય વેડફી નાખીએ છીએ.

ઇસ્લામમાં સમય અલ્લાહની અમાનત છે. કુરઆનની એક આખી સૂરા જ ‘સમય’ની કસમ ખાઈને શરૂ થાય છે — કે માણસ ખોટમાં છે, સિવાય જે સાચું કામ કરે. પાંચ વખતની નમાઝ સૂરજ સાથે બંધાયેલી — સમય અહીં શિસ્ત છે, બહાનું નહીં. એક માન્યતા એવી પણ કે સમયને ગાળ ન દો, કેમ કે સમય ઈશ્વરના હાથમાં છે; આપણે મોડું થાય તો ઘડિયાળને દોષ દઈએ, એ આપણી આદત છે.

ખ્રિસ્તી ધર્મમાં સમય સીધી લીટી છે — શરૂઆત છે, અંત છે. સૃષ્ટિથી પ્રલય સુધી, જન્મથી ન્યાયના દિવસ સુધી. ગ્રીકોએ બે શબ્દ આપ્યા — ‘ક્રોનોસ’, એટલે ઘડિયાળનો માપેલો સમય; અને ‘કૈરોસ’, એટલે ‘યોગ્ય ક્ષણ’. દુઃખ એ કે આપણે આખી જિંદગી ક્રોનોસ ગણ્યા કરીએ ને કૈરોસ ચૂકી જઈએ.

ત્રણેય ધર્મ જુદી ભાષામાં એક જ વાત કહે છે — સમય સૌને સરખો ખાય છે, રાજા હોય કે ભિખારી, રોલેક્સવાળો હોય કે ચીની બસો-રૂપિયાવાળો. અને છતાં માણસ બે મિનિટ મોડા આવેલા મિત્ર પર એવો અકળાય છે જાણે એણે જિંદગીના વર્ષો ચોરી લીધાં હોય. જે કાળ આખા બ્રહ્માંડને ગળી જવાનો છે, એને આપણે કાંડે બાંધી, પટ્ટો કસીને બેઠા છીએ — એમ સમજીને કે હવે કાબૂ આપણા હાથમાં છે.

સચ્ચાઈ એ છે: ઘડિયાળ સમય નથી બતાવતું. એ ફક્ત યાદ કરાવે છે કે જે ગયું એ પાછું નહીં આવે. બાકી ટિક-ટિક તો બહાનું છે.

### 🔍 સાચા પણ વિચિત્ર તથ્યો (Real but Weird Facts)

- સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ દુનિયાની કુલ ઘડિયાળોમાંથી બહુ નાનો હિસ્સો *સંખ્યામાં* બનાવે છે, પણ *કિંમતમાં* દુનિયાની અડધાથી વધુ ઘડિયાળ-કમાણી એના ખિસ્સામાં જાય છે — ઓછું બનાવો, મોંઘું વેચો.
- પહેલી કાંડા-ઘડિયાળો મુખ્યત્વે સ્ત્રીઓ માટે ઘરેણાં તરીકે બનતી; પુરુષોએ એને યુદ્ધની મજબૂરી પછી અપનાવી — એટલે આજનું ‘મર્દાના’ ઘડિયાળ મૂળે ‘બાયલું’ ગણાતું હતું.
- ક્વાર્ટ્ઝનો સ્ફટિક સેકન્ડમાં ૩૨,૭૬૮ વાર ધ્રૂજે છે — એટલે કે તમારા સસ્તા ઘડિયાળની ભીતર એક પથ્થર તમારા હૃદય કરતાં હજારગણી ઝડપે ધબકે છે, ને છતાં થાકતો નથી.

---

**Parag Ratanpara**

*If you like it, please share it.*

#Wristwatch #TimeAndSociety #Satire #SwissVsChina #ઘડિયાળ #સમય #કટાક્ષ #સામાજિકવ્યંગ