કોલસો બચાવ્યો, એટલે કોલસો ખૂટ્યો

**કોલસો બચાવ્યો, એટલે કોલસો ખૂટ્યો (The Jevons Paradox: AI, Jobs and the Indian Illusion)**

પરાગ રતનપરા

આપણા ઘરમાં જ્યારથી "ફાઇવ સ્ટાર" AC આવ્યું છે, ત્યારથી પપ્પાનું એક જ વાક્ય છે: "આ તો વીજળી બહુ ઓછી ખાય." પરિણામ? પહેલાં AC રાતે બે કલાક ચાલતું, હવે બપોરે પણ ચાલે છે, મહેમાન આવે ત્યારે પણ ચાલે છે, અને કોઈ ન હોય ત્યારે "રૂમ ઠંડો રહે" એટલે પણ ચાલે છે. બિલ પહેલાં કરતાં વધારે આવે છે. પપ્પા હજી માને છે કે બચત થઈ રહી છે.

અભિનંદન. તમારા પપ્પાએ 1865નો એક અર્થશાસ્ત્રનો સિદ્ધાંત, વાંચ્યા વગર, સાબિત કરી આપ્યો.

**જેવન્સ નામનો એક માણસ**

1865માં ઇંગ્લેન્ડમાં વિલિયમ સ્ટેન્લી જેવન્સ નામના ભાઈએ "The Coal Question" નામનું પુસ્તક લખ્યું. જેમ્સ વૉટનું નવું સ્ટીમ એન્જિન જૂના કરતાં ઘણો ઓછો કોલસો ખાતું હતું. બધાએ માન્યું કે હવે કોલસો બચશે. જેવન્સે કહ્યું: ના ભાઈ, ઊલટું થશે. એન્જિન સસ્તું પડશે એટલે દરેક કારખાનામાં લાગશે, દરેક ખાણમાં લાગશે, રેલવેમાં લાગશે. કોલસો બચશે નહીં, ખૂટશે.

અને એમ જ થયું. જે વસ્તુ વાપરવી સસ્તી થાય, એ ઓછી નથી વપરાતી. એ બેફામ વપરાય છે. Jio આવ્યું ત્યારે ડેટા સસ્તો થયો. આપણે ડેટા બચાવ્યો? ના, આપણે સવારના "સુપ્રભાત"ના ગુલાબથી લઈને રાતના ત્રણ વાગ્યાની રીલ્સ સુધી આખો દેશ ડેટામાં ડુબાડી દીધો.

**હવે AI ની વાત**

આજકાલ LinkedIn પર દરેક બીજો માણસ જેવન્સનો ભક્ત થઈ ગયો છે. જાન્યુઆરી 2025માં ચીનનું સસ્તું DeepSeek આવ્યું, શેરબજાર ધ્રૂજ્યું, અને સત્ય નડેલાએ ટ્વીટ કર્યું કે "Jevons paradox strikes again." બસ, ત્યારથી દરેક IT મેનેજરને સાંત્વનાનો નવો મંત્ર મળી ગયો: "AI કોડિંગ સસ્તું કરશે, એટલે સોફ્ટવેરની માંગ વધશે, એટલે નોકરીઓ વધશે. ચિંતા ન કરો."

દલીલમાં દમ છે. ATM આવ્યાં ત્યારે બધાએ કહ્યું કે બેંક કેશિયર ગયા. અમેરિકામાં થયું ઊલટું: બ્રાન્ચ ચલાવવી સસ્તી થઈ, બેંકોએ વધારે બ્રાન્ચ ખોલી, અને કેશિયરની સંખ્યા દાયકાઓ સુધી વધી. 2016માં AI ના પિતામહ જ્યોફ્રી હિન્ટને કહ્યું કે રેડિયોલોજિસ્ટને ટ્રેનિંગ આપવાનું બંધ કરો, પાંચ વર્ષમાં AI એમને ખાઈ જશે. આજે રેડિયોલોજિસ્ટ પહેલાં કરતાં વધારે છે અને વધારે કમાય છે. સ્કેન સસ્તું થયું, એટલે ડોક્ટરો માથું દુખે તોય MRI લખી આપે છે.

એટલે વાર્તા પૂરી? બધા ખુશ? પેંડા વહેંચીએ?

**જરા થોભો. તમે કોલસો છો કે ઘોડો?**

અહીં જ આપણી ભારતીય આદત નડે છે. આપણે સિદ્ધાંતનો એ જ અડધો ભાગ વાંચીએ છીએ જે આપણને ગમે.

જેવન્સે કહ્યું હતું કે **કોલસાની** માંગ વધશે. એણે એમ નહોતું કહ્યું કે ઘોડાની માંગ વધશે. સ્ટીમ એન્જિન આવ્યું, કોલસો રાજા થયો, અને ઘોડો? ઘોડો આજે લગ્નના વરઘોડામાં ભાડે મળે છે. એક દિવસના આઠ હજાર, નાચવાના અલગ.

AI ના યુગમાં "કોલસો" એટલે બુદ્ધિ, કોડ, કન્ટેન્ટ, વિશ્લેષણ. એની માંગ તો ફાટી નીકળશે, એમાં શંકા નથી. પણ સવાલ એ છે કે એ માંગ કોણ પૂરી કરશે? તમે, કે તમારી બાજુમાં બેઠેલું મહિને બે હજાર રૂપિયાનું સબસ્ક્રિપ્શન?

સોફ્ટવેર દસ ગણું વધારે બનશે. પણ જો એમાંથી નવ ભાગ મશીન લખે, તો "માંગ વધી" એ સમાચાર તમારા પગારની સ્લિપ સુધી પહોંચતા નથી. બેંગલુરુની બેન્ચ પર બેઠેલા છોકરાને જેવન્સનો સિદ્ધાંત સમજાવો, એ તમને પૂછશે: "સાહેબ, પેરાડોક્સ બરાબર છે, પણ મારો પ્રોજેક્ટ ક્યારે આવશે?"

**બીજી શરત, જે કોઈ નથી વાંચતું**

જેવન્સનો જાદુ ત્યાં જ ચાલે જ્યાં ભૂખ અમર્યાદિત હોય. ખેતીમાં ટ્રેક્ટર આવ્યું, ઉત્પાદન અનેકગણું વધ્યું, પણ માણસનું પેટ તો એટલું જ રહ્યું. છ રોટલી ખાનારો સાઠ રોટલી નથી ખાતો. એટલે ખેતીમાં માણસો ઘટ્યા, વધ્યા નહીં. ATM વાળી વાર્તાનો પણ ઉત્તરાર્ધ છે: મોબાઇલ બેન્કિંગ આવ્યા પછી કેશિયરની સંખ્યા છેવટે ઘટવા જ લાગી. પેરાડોક્સ મોડું કરાવે છે, માફ નથી કરાવતો.

અને ભારત માટે કડવી વાત: આપણો આખો IT ઉદ્યોગ એક જ પાયા પર ઊભો હતો કે "અમારે ત્યાં બુદ્ધિ સસ્તી મળે છે." હવે બુદ્ધિ બધે સસ્તી મળે છે. જે દુકાનનો એકમાત્ર ફાયદો "સસ્તું" હોય, એની સામે "મફત" વાળો ગલ્લો ખૂલે ત્યારે શું થાય, એ દરેક ગુજરાતી વેપારીને સમજાવવાની જરૂર નથી.

**તો કરવું શું?**

આપણે ત્યાં દરેક માબાપે પંદર વર્ષ સુધી એક જ વાક્ય કહ્યું: "બેટા, કોડિંગ શીખી લે, લાઇફ સેટ." હવે એ જ માબાપ WhatsApp પર ફોરવર્ડ મોકલે છે કે "AI બધું ખાઈ જશે." બંને વખતે વિશ્વાસ સો ટકા, સમજણ શૂન્ય ટકા.

જેવન્સ પાસેથી સાચો પાઠ આટલો જ છે: સસ્તી થતી વસ્તુ સાથે હરીફાઈ ન કરો, એને વાપરનારા બનો. કોલસો સસ્તો થયો ત્યારે કોલસો ઊંચકનારો મજૂર નહીં, રેલવે બાંધનારો કમાયો. જે માણસ AI સાથે કુસ્તી કરશે એ ઘોડો બનશે. જે AI પર સવારી કરશે, એ કદાચ, કદાચ, બચી જશે. ગેરંટી તો જેવન્સે પણ નહોતી આપી.

બાકી LinkedIn પર "Jevons Paradox" લખીને નિરાંતે સૂઈ જવું હોય તો છૂટ છે. પપ્પા પણ AC ચાલુ રાખીને નિરાંતે જ સૂએ છે. બિલ તો મહિનાના અંતે આવે છે.

**સાચી પણ વિચિત્ર હકીકતો**

- જેવન્સને પોતાને અછતનો એટલો ડર હતો કે એણે લખવાના કાગળનો ઢગલો સંઘરી રાખ્યો હતો. કેઇન્સે નોંધ્યું છે કે એના મૃત્યુનાં પચાસ વર્ષ પછી પણ એનો પરિવાર એ કાગળ વાપરતો હતો.
- જેવન્સની મૂળ ભવિષ્યવાણી, કે બ્રિટનનો કોલસો ખૂટી જશે અને સામ્રાજ્ય ડૂબશે, ખોટી પડી. તેલ આવી ગયું. જે માણસના નામે આજે બધા ભવિષ્ય ભાખે છે, એનું પોતાનું ભવિષ્યકથન ચૂકી ગયું હતું.
- LED બલ્બ જૂના બલ્બ કરતાં લગભગ દસમા ભાગની વીજળી ખાય છે, છતાં સેટેલાઇટ તસવીરો બતાવે છે કે પૃથ્વી પર રાતનું અજવાળું દર વર્ષે વધતું જાય છે. બલ્બ સસ્તો થયો, એટલે આપણે ઝાડને પણ લાઇટ પહેરાવી દીધી.

પરાગ રતનપરા

If you like it, please share it.

#JevonsParadox #AIandJobs #FutureOfWork #IndianIT #જેવન્સપેરાડોક્સ #કૃત્રિમબુદ્ધિ #વ્યંગ #ગુજરાતીનિબંધ

*સંપાદકીય નોંધ: ATM અને રેડિયોલોજીના દાખલા અર્થશાસ્ત્રી જેમ્સ બેસેનના સંશોધન અને જાણીતા અહેવાલો પર આધારિત છે, પણ આંકડા મેં અહીં તાજા ચકાસ્યા નથી. નિબંધ જાણીજોઈને શંકાશીલ બાજુ ઝૂકે છે. ઘણા અર્થશાસ્ત્રીઓ માને છે કે AI થી કુલ રોજગાર વધશે, અને એ ચર્ચા હજી ખુલ્લી છે.*