માહિતીના મહાસાગરમાં ડૂબેલા માણસો

**English Title:** *The Dense Forest of WhatsApp Forwards*
**ગુજરાતી શીર્ષક:** *માહિતીના મહાસાગરમાં ડૂબેલા માણસો*

---

આજે સવારે છ વાગ્યે ઉઠ્યો. હજી આંખ પણ પૂરી ખૂલી નહોતી ત્યાં મોબાઈલે પહેલું "પ્રવચન" પીરસ્યું — "સુપ્રભાત" નામની એક ફૂલવાળી ઇમેજ, જેમાં સૂરજ ઉગતો હતો અને નીચે લખ્યું હતું "આજનો દિવસ તમારા માટે શુભ રહે." મોકલનાર: ફુઆ. પાછળ બીજો મેસેજ: ગાઝામાં શું થયું તેનો વિડિયો. પછી ત્રીજો: અમેરિકાના ચૂંટણીના સમાચાર. ચોથો: પાડોશીની છોકરીના લગ્નનો રીલ. પાંચમો: કેન્સરનો ઈલાજ લીંબુ-પાણીથી થાય છે તેવો "વૈજ્ઞાનિક" દાવો, જે કોઈ ડૉક્ટરકાકાએ મોકલેલો — ડૉક્ટર નહીં, પણ "કાકા" મોટા છે.

છ વાગ્યે છ ખંડોની માહિતી મારા હાથમાં હતી. અને હું? હું હજી બ્રશ પણ નહોતો કર્યો.

આ આપણા જમાનાની ખૂબી છે. પહેલા ગામમાં એક પોસ્ટમેન આવતો, ચીઠ્ઠી લાવતો, અને આખું ગામ બે દિવસ સુધી એ ચીઠ્ઠી પર ચર્ચા કરતું. આજે દર બે મિનિટે ચીઠ્ઠી આવે છે, અને ચર્ચા કરવાનો સમય જ નથી. માહિતી છે, સમજ નથી. કનેક્શન છે, સંબંધ નથી. નેટવર્ક છે, નેટ-વર્થ ઘટતી જાય છે — ખાસ કરીને માનસિક.

પહેલા સમાજ "ગીચ" હતો — ગામ ગીચ, ઘર ગીચ, ઘરમાં માણસો ગીચ. પણ માહિતી છૂટી-છૂટી હતી. હવે માણસો છૂટા-છૂટા છે — દરેક પોતાના રૂમમાં, પોતાના ફોનમાં — પણ માહિતી એટલી ગીચ છે કે દમ ઘૂંટાય છે. દાદા-દાદી એક જ ઓટલે બેસીને આખું જીવન જીવતા હતા અને જગતનું જ્ઞાન મેળવતા હતા. આપણે દસ સ્ક્રીન સામે બેસીને કંઈ સમજતા નથી, ફક્ત "scroll" કરીએ છીએ. પૂર્વજો ધ્યાન ધરતા હતા, આપણે ધ્યાન "પે" કરીએ છીએ — એટેન્શન ઇકોનોમીમાં.

એક રસપ્રદ વાત છે: પહેલા "છ ડિગ્રી ઓફ સેપરેશન" નો સિદ્ધાંત હતો — એટલે કે જગતનો કોઈપણ માણસ તમારાથી છ ઓળખાણ દૂર છે. ૨૦૧૬માં ફેસબુકે કહ્યું — હવે માત્ર ૩.૫૭ ડિગ્રી. એટલે કે હવે કોઈ અજાણ્યો છે જ નહીં. દરેક LinkedIn રિક્વેસ્ટમાં "૧૦૦+ mutual connections." પણ સવાલ આ છે — શું તમને ખરેખર કોઈ "ઓળખે" છે? કે પછી બધાં તમારી પ્રોફાઇલ પિક્ચર જ ઓળખે છે?

આપણા સમાજે વર્ષોથી એક રીત શીખવી છે: "લોકો શું કહેશે?" પહેલા "લોકો" એટલે ગલીના દસ-પંદર ઘર. હવે "લોકો" એટલે આખું ઇન્સ્ટાગ્રામ. પહેલા એક માશીના મ્હેણાથી મા રડતી, હવે એક અજાણ્યા ટ્રોલના કમેન્ટથી દીકરી ડિપ્રેશનમાં જાય છે. પ્રગતિ થઈ છે — હવે દુઃખ આપનારાને ઓળખવાની પણ જરૂર નથી.

WhatsApp યુનિવર્સિટીના ગ્રેજ્યુએટ્સ આજે દરેક વિષયના નિષ્ણાત છે. કાકા ભૂસ્તરશાસ્ત્રી, માસી અર્થશાસ્ત્રી, ફુઆ આંતરરાષ્ટ્રીય રાજનીતિના નિષ્ણાત, અને નાનો ભાઈ ક્રિપ્ટોકરન્સીનો ગુરુ. પણ ઘરમાં LIC ની પૉલિસી કેવી રીતે ભરવી તે કોઈને ખબર નથી. જગતની માહિતી છે, ઘરનું ગણિત નથી.

લેખકે વાત કરી છે "મેમેટિક મેગાફૌના" ની — એટલે કે મોટા-મોટા વિચારો જે વાયરલ થઈને આખા નેટવર્કને ગળી જાય છે. આપણા ગુજરાતમાં તેને "ફેશન" કહે છે. એક વખત કોઈએ ડાલ્ગોના કોફી બનાવી, બીજા દિવસે આખા અમદાવાદની ગૃહિણીઓ કોફી ફેંટતી હતી. એક વખત કોઈ રીલમાં "મેરા જૂતા હૈ જાપાની" વાગ્યું, અને એક અઠવાડિયા સુધી લગ્નોમાં બાવાજીઓ પણ એ જ ગીત પર નાચતા હતા. વ્યક્તિત્વ? એ તો જૂનું ફેશન છે. હવે તો "ટ્રેન્ડ" છે. અને જે ટ્રેન્ડમાં નથી, તે "બોરિંગ" છે.

સૌથી મજાની વાત આ છે — દરેક માણસ માને છે કે બાકીના બધાંની જિંદગી તેના કરતાં વધારે સારી છે. પાડોશીની દીકરી દુબઈમાં છે, મામાનો દીકરો સિલિકોન વેલીમાં છે, કૉલેજનો મિત્ર ગોવામાં વેકેશન પર છે, અને તમે? તમે ઑફિસમાં EMI ભરવાની ચિંતામાં છો. પણ સત્ય આ છે — દુબઈવાળી દીકરી રડે છે કે પપ્પા-મમ્મીને છોડીને એકલી પડી છે, સિલિકોન વેલીનો છોકરો H1B વિઝાની ચિંતામાં અડધો થઈ ગયો છે, અને ગોવાવાળો મિત્ર ક્રેડિટ કાર્ડનું બિલ ભરી શકતો નથી. પણ ઇન્સ્ટાગ્રામ પર બધાં હસે છે. કેમ? કારણ કે દુઃખ વાયરલ થતું નથી, ફિલ્ટર થયેલું સુખ વાયરલ થાય છે.

લેખકે કહ્યું "Cultural Islanding" જોઈએ — એટલે કે માહિતીના આ મહાસાગરમાં નાના-નાના ટાપુઓ બનાવવા જોઈએ. ગુજરાતીમાં તેને "એકાંત" કહે છે. પણ આપણા સમાજમાં એકાંત એ સૌથી મોટો ગુનો છે. જો કોઈ યુવાન એકલો બેસે તો તરત જ "છોકરો ઉદાસ રહે છે", "કોઈ સાથે મિત્રતા નથી", "લગ્ન કરાવી દો" — બધાં નિદાન તૈયાર. એકાંત એટલે માંદગી. અને ફોન પર સ્ક્રોલ કરવું એટલે "સોશિયલ" હોવું. પહેલાં "ગાંડો" તે કહેવાતો જે એકલો-એકલો બોલતો, હવે "નોર્મલ" તે છે જે એકલો-એકલો રીલ જોઈને હસે છે.

ટેડ ગ્યોઈએ લખ્યું છે — "મેક્રોકલ્ચર" મરી રહ્યું છે. પહેલા આખું ઇન્ડિયા રામાયણ સાથે જોતું હતું. રસ્તાઓ ખાલી થઈ જતા. હવે? પપ્પા ઝી ટીવી પર સાસુ-વહુ જુએ છે, મમ્મી મોબાઇલમાં રિલિજિયસ રીલ જુએ છે, દીકરો લેપટોપમાં ગેમ રમે છે, દીકરી ઈયરફોન માં K-pop સાંભળે છે. એક જ ઘરમાં ચાર બ્રહ્માંડ ચાલે છે. અને રાત્રે ડિનર ટેબલ પર "આજે કંઈ વાત નથી કરવાની?" — બધાં મૌન. કારણ કે કોઈને ખબર નથી કે બીજાં ક્યા બ્રહ્માંડમાં છે.

લેખકે કહ્યું છે — અલ્ગોરિધમ કોઈ રાક્ષસ નથી, એ આપણે જ છીએ, અરીસામાં દેખાતું પ્રતિબિંબ. જે પીરસવામાં આવે છે તે જ આપણે જોઈએ છીએ, અને જે જોઈએ છીએ તે જ વધારે પીરસવામાં આવે છે. એક ચક્ર. પણ ગુજરાતી ભાષામાં તેને બીજું નામ છે — "ભીડ-ચાલ." જ્યાં ભીડ જાય ત્યાં આપણે જઈએ. પહેલા ભીડ રસ્તા પર હતી, હવે ભીડ સ્ક્રીન પર છે. પણ ભીડ-ચાલ એ જ છે — જે વાયરલ થાય તે જ સત્ય. જે ટ્રેન્ડ થાય તે જ સંસ્કૃતિ.

એક વાત નોંધવા જેવી — અમેરિકામાં લોકો ઐતિહાસિક રીતે સૌથી સારી પરિસ્થિતિમાં છે: બેરોજગારી ઓછી, પગાર ઊંચા, GDP વધે છે, શેરબજાર ઉપર છે. પણ સર્વેમાં બધાં કહે છે — "જિંદગી અત્યાર સુધીની સૌથી ખરાબ છે." એ જ રીતે, ગુજરાતમાં AC, ગાડી, ફ્લેટ, વિદેશ યાત્રા — બધું પહેલા કરતાં વધારે છે. પણ રડારોળ વધારે છે. કેમ? કારણ કે દુનિયાભરની ખરાબ ખબરો રોજ આપણા ફોન પર આવે છે. જગતના દરેક યુદ્ધ, દરેક અકસ્માત, દરેક ભ્રષ્ટાચાર — બધું એક જ ઘંટના ૨૦ સેકન્ડમાં. માણસનું મગજ ૧૫૦ માણસોના સમાચાર સંભાળવા માટે બનેલું છે. આપણે રોજ ૭૦૦ કરોડ માણસોના સમાચાર નાખીએ છીએ તેમાં. દિમાગ ફાટે નહીં તો બીજું શું થાય?

---

**🔍 Real but Weird Facts:**

- ૧૮૩૫માં ન્યૂયોર્ક સનએ "ચંદ્ર પર એલિયન સંસ્કૃતિ છે" એવી ખોટી વાર્તા છાપી હતી, અને એ સમાચાર પત્ર સૌથી નફાકારક અખબાર બની ગયું. એટલે ફેક ન્યૂઝ નવો ધંધો નથી — ફક્ત તેની ડિલિવરી સ્પીડ બદલાઈ છે.
- ૨૦૦૭માં દુનિયામાં માણસો વચ્ચે સરેરાશ ૬.૬ ડિગ્રીનું અંતર હતું. ૨૦૧૬માં તે ઘટીને ૩.૫૭ થઈ ગયું. એટલે કે જગતના કોઈપણ માણસ સુધી પહોંચવામાં હવે માત્ર ચાર ઓળખાણો જોઈએ. છતાં લોકો "મારે કોઈ ઓળખીતું નથી" એમ રડે છે.
- ગુજરાતી પરિવારોના સરેરાશ WhatsApp ગ્રુપમાં દિવસના ૨૦૦+ મેસેજ આવે છે, અને તેમાંથી ૯૦% સુપ્રભાત, શુભરાત્રિ, અને "ફોરવર્ડ કરો ૧૦ લોકોને નહીં તો અશુભ થશે" — એવા હોય છે. માહિતી તો છે, માહિતી જ નથી.

---

છેલ્લે, એક પ્રશ્ન. જો માહિતી જ સંસ્કૃતિ બનાવે છે, અને માહિતી હવે દરિયા જેવી થઈ ગઈ છે, તો આપણી સંસ્કૃતિ શું છે? એક અનંત scroll. એક અંતહીન notification. એક એવી દોડ જેમાં બધાં દોડે છે પણ કોઈને ખબર નથી ક્યાં પહોંચવાનું છે. પહેલાં વડીલો કહેતા — "ધીરજ રાખો, વખત આવ્યે ખબર પડશે." હવે વખત આવે તે પહેલાં જ ખબર પડી જાય છે, અને એ ખબરની પણ ખબર પડી જાય છે, અને ખબરની ખબરની પણ ખબર પડી જાય છે. એટલે જ્યારે ખરેખર કંઈ થાય ત્યારે કોઈને ફેર નથી પડતો.

જૂના ગુજરાતી કહેવત હતી — "જે દેખાય તે જ સત્ય." આજે કહેવત નવી થઈ — "જે વાયરલ થાય તે જ સત્ય." ફેર છે, પણ સત્ય હજુયે પૂરું દેખાતું નથી.

કદાચ સાચું જ્ઞાન હવે એ છે — ફોન બંધ કરવો. ગ્રૂપ છોડવો. ઓટલે જઈને બેસવું. પાડોશીની સામે જોઈને હસવું. દાદીની વાત સાંભળવી. ચા પીવી — ધીરે-ધીરે, ગરમ-ગરમ, સ્ક્રીન વગર. એ જ "cultural islanding" છે.

પણ આ વાત હું ક્યાં લખું છું? એક blog પર. જે તમે ક્યાં વાંચો છો? એક સ્ક્રીન પર. તો વાંચીને શું કરશો? Forward કરશો. વાહ, કેવી સુંદર irony.

---

**Parag Ratanpara**

*If you like it, please share it.*

#DenseNetwork #DigitalDetox #CulturalCommentary #InformationOverload #માહિતીનોમહાસાગર #ડિજિટલડિટૉક્સ #ગુજરાતીનિબંધ #સામાજિકસત્ય