સ્વિસ બેંક: દુનિયાનું સૌથી મોટું તિજોરીખાનું

# સ્વિસ બેંક: દુનિયાનું સૌથી મોટું તિજોરીખાનું

**લેખક: પરાગ રતનપરા**

---

સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ. વસ્તી લગભગ ૮૭ લાખ. ગુજરાતના એક જિલ્લા જેટલી. પણ આ નાનકડા દેશની બેંકોમાં દુનિયાભરના કરોડપતિઓ, અબજપતિઓ, રાજાઓ, સરમુખત્યારો, અને ભ્રષ્ટ રાજકારણીઓના લાખો કરોડ રૂપિયા પડ્યા છે. કેમ? આ સવાલનો જવાબ સમજવા જેવો છે.

પહેલાં ઇતિહાસ. ૧૭૧૩ની વાત છે. જિનીવાની સિટી કાઉન્સિલે એક કાયદો બનાવ્યો — બેંકર પોતાના ગ્રાહકની માહિતી કોઈને નહીં આપે. ફ્રાન્સના રાજા લુઇ ચૌદમાને પોતાનું ધન છુપાવવું હતું. કેથોલિક રાજાને પ્રોટેસ્ટન્ટ સ્વિસ બેંકરો પર ભરોસો હતો. ત્યારથી શરૂઆત. પણ ખરી વાત ૧૯૩૪માં બની. નાઝી જર્મનીએ યહૂદીઓના પૈસા જપ્ત કરવાનું શરૂ કર્યું. સ્વિસ સરકારે કાયદો બનાવ્યો — બેંકિંગ સિક્રેસી એક્ટ. હવે કોઈ સ્વિસ બેંકર ગ્રાહકનું નામ બોલે, તો જેલ. પાંચ વર્ષની સજા. યહૂદીઓને બચાવવા માટે બનેલો કાયદો, પછી દુનિયાભરના ચોરો માટે વરદાન બની ગયો. ઇતિહાસનું આ વિચિત્ર વ્યંગ છે.

સ્વિસ બેંકિંગ સિસ્ટમ કેવી રીતે કામ કરે છે? સરળ ભાષામાં સમજો. તમારી પાસે ધારો કે દસ કરોડ રૂપિયા છે. કાળું ધન. ભારતમાં રાખશો તો ઇન્કમટેક્સ પકડશે. અમેરિકામાં મૂકશો તો IRS જોશે. પણ સ્વિટ્ઝર્લેન્ડમાં? એક નંબર. માત્ર એક નંબર. તમારું નામ નહીં, ફોટો નહીં, સહી પણ કોડેડ. બેંકર પણ જાણતો નથી કે પૈસા કોના છે. માત્ર નંબર જાણે છે. આ "નંબર્ડ એકાઉન્ટ" સિસ્ટમ. જેમ્સ બોન્ડની ફિલ્મોમાં જોયું હશે. પણ આ વાસ્તવિક છે.

પૈસા સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ સુધી પહોંચે કેવી રીતે? આ ખેલ સમજવા જેવો છે. એક નેતા — નામ નથી લેવું, કોઈ પણ દેશનો સમજી લો — ભ્રષ્ટાચાર કરીને હજાર કરોડ કમાય છે. એ સીધા સ્વિસ બેંકમાં મૂકી શકતો નથી. પહેલાં શેલ કંપની બનાવશે. પનામા, કેમેન આઇલેન્ડ્સ, બ્રિટિશ વર્જિન આઇલેન્ડ્સ, મોરિશિયસ — આ બધા "ટેક્સ હેવન" દેશો. અહીં ૫૦૦ ડોલરમાં કંપની ખુલે. માલિક કોણ, એ કોઈને ખબર નહીં. એ કંપની બીજી કંપની બનાવશે. એ બીજી ત્રીજી. ત્રણ-ચાર-પાંચ સ્તરો પછી પૈસા સ્વિસ બેંકમાં પહોંચે. હવાલા, ઓવર-ઇન્વોઇસિંગ, અન્ડર-ઇન્વોઇસિંગ, ફેક એક્સપોર્ટ — હજાર રસ્તા છે. જેને "લેયરિંગ" કહે છે. કાળું ધન સફેદ થતું જાય, સ્તરે સ્તરે.

સ્વિસ બેંકો કેમ સલામત મનાય છે? ત્રણ કારણ. એક — સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ તટસ્થ દેશ છે. બે વિશ્વયુદ્ધમાં હિસ્સો નહીં લીધો. કોઈ આક્રમણ કરી શકતું નથી. બે — સ્વિસ ફ્રાન્ક દુનિયાનું સૌથી સ્થિર ચલણ. ડોલર પણ ડગમગે, ફ્રાન્ક નહીં ડગમગે. ત્રણ — સ્વિસ બેંકોની મૂડી મજબૂત. UBS, Credit Suisse, Julius Baer — સદીઓ જૂની. ૨૦૦૮ની મંદીમાં દુનિયાની બેંકો ધડાધડ પડી ગઈ. સ્વિસ બેંકો ઊભી રહી. પાક્કી દીવાલ.

સ્વિસ બેંકોમાં અત્યારે કેટલા પૈસા છે? લગભગ ૭.૫ ટ્રિલિયન સ્વિસ ફ્રાન્ક. એટલે કે ૭૦૦ લાખ કરોડ રૂપિયા. દુનિયાના કુલ "ઑફશોર" ધનનો લગભગ ત્રીજો ભાગ માત્ર સ્વિટ્ઝર્લેન્ડમાં. ભારતનું કુલ GDP લગભગ ૩૦૦ લાખ કરોડ. એટલે ભારતની બે વર્ષની કુલ આવક જેટલા પૈસા એક નાનકડા દેશની તિજોરીમાં. વિચારો.

કોના પૈસા છે? યાદી લાંબી છે. ફિલિપાઇન્સના માર્કોસ — ૫ થી ૧૦ અબજ ડોલર. નાઇજીરિયાના અબાચા — ૪ અબજ ડોલર. ઇન્ડોનેશિયાના સુહાર્તો — ૧૫ થી ૩૫ અબજ ડોલર. હૈતીના ડુવાલિયર, રોમાનિયાના ચૌશેસ્કૂ, લિબિયાના ગદ્દાફી, ઇરાકના સદ્દામ — બધા સ્વિસ બેંકના ગ્રાહકો હતા. ભારતના નામો? આરોપો છે, ખુલ્લા સાબિતી થોડી. નેતાઓના, ઉદ્યોગપતિઓના, બોલિવૂડના. HSBC લિસ્ટ, પનામા પેપર્સ, પેન્ડોરા પેપર્સ — ઘણા નામ બહાર આવ્યા. પણ કાર્યવાહી? લગભગ શૂન્ય.

૨૦૦૯ પછી થોડું બદલાયું છે. અમેરિકાએ UBS બેંક પર દબાણ કર્યું. કહ્યું — અમેરિકન નાગરિકોના નામ આપો, નહીં તો અમેરિકામાં ધંધો બંધ. UBSએ ૪,૪૫૦ નામ આપ્યા. એ પછી FATCA કાયદો આવ્યો. પછી OECDએ "Common Reporting Standard" બનાવ્યું. હવે સ્વિસ બેંકો બીજા દેશોને માહિતી આપે છે — પણ માત્ર સરકારી પૂછપરછ પર, જાહેર નહીં. ભારત સાથે પણ સ્વિટ્ઝર્લેન્ડે ૨૦૧૯માં કરાર કર્યો. માહિતી આવે છે, પણ ધીમી, અધૂરી, અને રાજકીય દબાણથી.

પણ સ્વિસ બેંકો બંધ થઈ ગઈ? ના. ધંધો ચાલુ છે. માત્ર નિયમો બદલાયા છે. હવે પૈસા સીધા સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ નથી જતા. પહેલાં દુબઈ, સિંગાપોર, હોંગકોંગમાં ફરે છે, પછી ક્રિપ્ટોકરન્સીમાં બદલાય છે, પછી રિયલ એસ્ટેટમાં લંડન, ન્યૂ યૉર્ક, દુબઈમાં મૂકાય છે. પૈસો બદલાતો નથી, માત્ર સ્વરૂપ બદલાય છે. માછલી પાણી શોધી લે છે, ગમે તે રીતે.

એક છેલ્લી વાત. સ્વિસ બેંકો માત્ર ભ્રષ્ટોની નથી. અસલી પ્રામાણિક ધનિકો પણ ત્યાં પૈસા રાખે છે. કેમ? ગોપનીયતા. પોતાના સંતાનો, ભાઈ-ભત્રીજાઓ, પત્ની-પતિ — બધાથી પૈસા છુપાવવા હોય છે. વારસાઈની લડાઈ ન થાય એટલા માટે. છૂટાછેડામાં અડધો હિસ્સો ન જાય એટલા માટે. અપહરણ ન થાય એટલા માટે. દુનિયામાં દરેકને કંઈક છુપાવવું હોય છે. સ્વિસ બેંક એ માનવસ્વભાવનું બેંક છે — ગુપ્તતા માટેનું મંદિર.

સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ પોતે પણ આનો ફાયદો જાણે છે. દેશની ૧૦% GDP બેંકિંગમાંથી. જિનીવા, ઝુરિચ, બેઝલ — દુનિયાના સૌથી મોંઘા શહેરો. એક ચાનો કપ ૮૦૦ રૂપિયા. હોટેલનો રૂમ ૪૦,૦૦૦ રૂપિયા રાતનો. પૈસા ક્યાંથી આવે છે? તમારા-મારા જેવા સામાન્ય માણસોના કરનો ભોગ બની, વિશ્વના ભ્રષ્ટ લોકોની ચોરીનો પૈસો સ્વિસ આલ્પ્સના પહાડોમાં સંતાઈને એ દેશને સ્વર્ગ બનાવી રહ્યો છે.

એટલે કે દુનિયાનું સૌથી મોટું જૂઠ — સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ તટસ્થ દેશ છે. તટસ્થ નથી. એ ચોરોના પક્ષે છે. કાયદાથી.

— પરાગ રતનપરા