Skin in the Game: સંત બનવાનો ખર્ચ કોણ ભોગવશે?

# Skin in the Game: સંત બનવાનો ખર્ચ કોણ ભોગવશે?

**પરાગ રતનપરા**

આપણે ત્યાં સંત બનવું બહુ સહેલું છે. સફેદ કપડાં, કપાળે ચાંદલો, અવાજમાં થોડી મધુરતા, અને દર પાંચ વાક્યે "બધું ઈશ્વર ઈચ્છા" બોલતાં આવડે એટલે કામ પૂરું. પછી ફેસબુક પર પોસ્ટ મૂકવાની કે "ત્યાગમાં જ સુખ છે." પોસ્ટ મૂકનારો ભાઈ એ જ રાત્રે એસીમાં સૂતો હોય, અને ત્યાગની કિંમત ચૂકવનારો પેલો બિચારો લાઈટબિલ ભરતો હોય.

નસીમ તાલેબ નામનો એક માણસ છે. એ વિદેશમાં રહે છે અને જોખમોનો હિસાબ કરે છે. એણે આખી દુનિયાને ત્રણ ખાનામાં વહેંચી નાખી, અને ત્રણે ખાનાં વાંચીને મને આપણું આખું ગામ યાદ આવી ગયું.

**પહેલું ખાનું: જે લોકો બીજાના ખભે બેસીને લાભ લે છે, પણ નુકસાન પોતે ઉઠાવતા નથી.**

આ ખાનું હાઉસફુલ છે, સાહેબ. અહીં ઊભા રહેવાની જગ્યા પણ નથી. સમાજના સ્વયંસ્થાપિત માર્ગદર્શકો, શેરબજારના ટીપ્સ આપનારા કાકા, "આમ કરવું જોઈએ, તેમ કરવું જોઈએ" કહેતા વૉટ્સએપ જ્ઞાની, અને આપણા વહાલા નેતાઓ. નેતા ચૂંટણી પહેલાં કહે કે "હું તમારા માટે પ્રાણ આપી દઈશ." પ્રાણ કદી આપ્યા નથી. પણ તમારા પ્રાણ લઈ લેવાય એવા નિર્ણયો લેવાઈ જાય છે, અને જાય છે તમારા ખિસ્સામાંથી. સલાહ આપનાર ક્યારેય ખાડામાં પડતો નથી, એ તો ખાડાના કિનારે ઊભો રહીને ફોટા પાડે છે.

**બીજું ખાનું: જે લોકો ન કોઈને લાભ કરે, ન નુકસાન.**

આ આપણો મધ્યમવર્ગીય ડાહ્યો માણસ. એ કોઈનું બગાડતો નથી, અને કોઈનું સુધારતો પણ નથી. સોસાયટીમાં ઝઘડો થાય તો એ બારીનો પડદો થોડો ખસેડી જુએ અને પછી "આપણે શું" કહીને ટીવીનો અવાજ વધારી દે. એ પોતાને સજ્જન કહે છે. હકીકતમાં એ દર્શક છે, અને ટિકિટ પણ ખરીદી નથી.

**ત્રીજું ખાનું: જે લોકો બીજાનું નુકસાન પોતાના માથે લે છે.**

આ ખાનું લગભગ ખાલી છે. તાલેબ તેમને "સંત" કહે છે. એની દલીલ એવી છે કે જે માણસ બીજા માટે જેટલું નીચેનું જોખમ ઉઠાવવા તૈયાર, એનું માન એટલું ઊંચું. જૂના જમાનામાં સેનાપતિ અને યોદ્ધા એટલે જ ઊંચા ગણાતા કે મોરચે એ પોતે ઊભા રહેતા. અને "બલિદાન" અને "પવિત્ર" શબ્દો એક જ મૂળમાંથી આવ્યા છે. એટલે કે પવિત્ર થવું હોય તો કંઈક ગુમાવવું પડે. આપણે એ ભૂલી ગયા છીએ. આપણે તો પવિત્ર થવા માટે ગંગામાં ડૂબકી મારીએ છીએ, અને ગુમાવીએ છીએ ફક્ત સાબુ.

હવે સંતની કસોટી સાંભળો, કારણ કે અહીં જ આપણી પોલ ખૂલે છે. તાલેબ કહે છે કે જે બોલે છે તે જ જીવે છે, એ સંત. બોલવું અને જીવવું વચ્ચે કોઈ તિરાડ નહીં. આપણે ત્યાં તો બોલવું અને જીવવું વચ્ચે એટલી મોટી ખીણ છે કે એમાં આખી સરકારી યોજના સમાઈ જાય. મંચ પરથી "સાદું જીવન, ઉચ્ચ વિચાર" બોલનારા ગુરુજીની ગાડી બહાર એસી ચાલુ રાખીને ઊભી હોય છે, અને ડ્રાઈવર બહાર પરસેવે રેબઝેબ. દીકરીના લગ્નમાં "દહેજ તો પાપ છે" કહેનારા વેવાઈ, "પણ તમારી મરજીથી જે આપો તે" કહીને લિસ્ટ પકડાવી દે છે. ભાષણ સંતનું અને જીવન સાહુકારનું.

તાલેબે એક ઉદાહરણ આપ્યું છે: રાલ્ફ નેડર, એક અમેરિકન ગ્રાહક-અધિકાર કાર્યકર. તાલેબ એને "બિનસાંપ્રદાયિક સંત" કહે છે, કારણ કે એ જે કહે છે તેવું જ જીવે છે. બીજું ઉદાહરણ ફિલસૂફ વિટગેન્સ્ટાઈન, જેણે ફિલસૂફી માટે પોતાની સંપત્તિ, સંબંધો અને પ્રતિષ્ઠા બધું છોડી દીધું. હવે આપણા ઘરનું જુઓ. આપણે તો ફિલસૂફી છોડીને પણ સંપત્તિ પકડી રાખીએ છીએ. અને જો કોઈ સંપત્તિ છોડે તો આખું કુટુંબ એને "મગજ ફરી ગયું છે" કહીને ડૉક્ટર પાસે લઈ જાય.

તાલેબનો એક કડવો સુવિચાર પણ છે: પ્રામાણિક માણસને સ્વતંત્રતા જોઈતી હોય તો મિત્રો ન રાખવા, અને સંતપણું જોઈતું હોય તો પરિવાર પણ ન રાખવો. આ વાંચીને મારા એક મિત્રે તરત કહ્યું, "તો આપણા દેશમાં કોઈ સંત બની જ ન શકે!" સાચું છે. અહીં તો મામા, કાકા, ફઈ, માસી બધા એક સાથે પૂછે, "સંત બનવાનું તો ઠીક, પણ પહેલાં છોકરો ક્યારે પરણશે? અને પગાર કેટલો?" સંતપણાની ચડતી શરૂ થાય એ પહેલાં જ સગાંવહાલાંની બ્રેક લાગી જાય.

પણ તાલેબ પણ બધી વાતે સંતોની આંધળી ભક્તિ કરતો નથી. એ સાવધ પણ કરે છે કે શહીદ થવાની જરૂર નથી. ઘણી વાર દસ વર્ષ રાહ જોઈ હોત તો સમસ્યા આપોઆપ ઉકેલાઈ જાત. આ વાત આપણે બરાબર સમજી જઈએ કારણ કે આપણી પાસે "જોઈશું પછી" નું આખું સંસ્કૃતિ-શાસ્ત્ર છે. પણ સાવધાન, એ ડહાપણ અને આળસ વચ્ચેનો ફરક ભૂલવાનો પરવાનો નથી.

અને જ્યારે સંતો ન મળે ત્યારે શું કરવું? તાલેબની સલાહ બહુ વ્યવહારુ છે: સંતો ન હોય તો ધનવાનને પસંદ કરો, કારણ કે એનો વાસ્તવિકતા સાથે સંપર્ક હોય છે. ધનવાન પોતાના પૈસા ગુમાવવાનું જોખમ જાણે છે. પણ જેને ફક્ત ધનવાન *બનવું* છે, એનાથી સાવધ રહો. કારણ કે એ સવારે ચૂંટણીનું વચન આપશે, બપોરે કૌભાંડ કરશે અને સાંજે "મેં તો સેવા કરી" કહેશે.

છેલ્લે સીધો સવાલ: તમે કયા ખાનામાં છો? ઈમાનદારીથી કહેજો. કારણ કે આપણે બધા પોતાને ત્રીજા ખાનામાં ગણીએ છીએ, અને રહીએ છીએ પહેલા કે બીજામાં. સંત બનવું હોય તો પહેલાં ખિસ્સું, સમય, ઊંઘ અને સલામતી દાવ પર મૂકવાં પડે. ફક્ત ફેસબુક પર "સત્યમેવ જયતે" લખવાથી સંતપણું મળતું નથી, માત્ર લાઈક મળે છે.

## સાચી પણ વિચિત્ર હકીકતો

- "બલિદાન" માટેનો અંગ્રેજી શબ્દ *sacrifice* અને "પવિત્ર" માટેનો *sacred* એક જ લેટિન મૂળમાંથી આવ્યા છે, એટલે પવિત્રતાની શરૂઆત જ કંઈક ગુમાવવાથી થાય છે.
- વિટગેન્સ્ટાઈન ઑસ્ટ્રિયાના સૌથી ધનિક પરિવારોમાંના એકમાં જન્મ્યો હતો, છતાં પોતાનો વારસો છોડી દીધો અને સાદું જીવન જીવ્યો.
- જોન ઑફ આર્ક, જેને તાલેબ સંતોની યાદીમાં ગણે છે, એ એક સામાન્ય ખેડૂતની દીકરી હતી, અને તેણે નાની ઉંમરે સેના દોરી હતી.

*સંપાદકીય નોંધ: આ નિબંધ તાલેબના વિચારો પર આધારિત છે. સંતપણાની આ વ્યાખ્યા તેમની પોતાની છે અને ચર્ચાસ્પદ હોઈ શકે છે. ઉદાહરણો અને ટિપ્પણીઓ લેખકની શૈલી પ્રમાણે વ્યંગ માટે ઉમેરેલી છે.*

**પરાગ રતનપરા**

If you like it, please share it.

#SkinInTheGame #Taleb #Antifragile #SatireWriting #સ્કિનઇનધગેમ #સંતપણું #વ્યંગ #ગુજરાતીનિબંધ