પ્રેમના સાત રંગ — અને આપણને હજી એકેય બરાબર સમજાયો નથી

**English Title:** *Seven Shades of Love — And Why We Indians Still Don't Know What It Means*
**Gujarati Title:** *પ્રેમના સાત રંગ — અને આપણને હજી એકેય બરાબર સમજાયો નથી*

---

પ્રેમ. બે અક્ષરનો શબ્દ. પણ આ બે અક્ષર પાછળ આખી દુનિયાની કવિતા, ફિલ્મો, ઝઘડા, છૂટાછેડા, અને WhatsApp સ્ટેટસ ઊભા છે. ગુજરાતી માણસ "પ્રેમ" બોલે એટલે એને એમ લાગે કે એણે કંઈક મોટું કહી દીધું. હિન્દીવાળો "પ્યાર" બોલે એટલે ફિલ્મી થઈ જાય. ઉર્દૂવાળો "મોહબ્બત" બોલે એટલે જાણે ગાલિબ એના ખભા પર બેસી ગયો હોય. અને અંગ્રેજીવાળો "Love you" બોલે — એ પણ ફોન મૂકતા પહેલા, માતાને, પત્નીને, કૂતરાને, અને Zomato ડિલિવરી બોયને એક જ ટોનમાં.

સવાલ એ છે — જો પ્રેમ એક જ લાગણી છે, તો એના માટે આટલા બધા શબ્દો કેમ બન્યા? જવાબ સરળ છે: કારણ કે પ્રેમ એક નથી. પ્રેમ સાત છે. અને આપણને એકેય બરાબર આવડતો નથી.

ચાલો, અરબી-ફારસી-ઉર્દૂની દુનિયામાં ડોકિયું કરીએ. ત્યાં પ્રેમના સાત તબક્કા છે — સાત પગથિયાં. અને દરેક પગથિયું એક નવી મુસીબત છે.

**પહેલું પગથિયું — હુબ (Hub).** એટલે ગમવું. કોઈ ગમી જાય. બસ. એમાં કંઈ વધારે નથી. આપણા ગુજરાતી છોકરાઓને આ સ્ટેજ બહુ વહાલું છે. એક છોકરી સામે મળી, સ્મિત આપ્યું, અને છોકરો આખી રાત Instagram પર એનું એકાઉન્ટ શોધે છે. એને એમ લાગે કે પ્રેમ થઈ ગયો. ભાઈ, એ પ્રેમ નહોતો. એ "હુબ" પણ નહોતી. એ તો acidity હતી.

**બીજું પગથિયું — ઉન્સ (Uns).** એટલે ટેવ પડવી. કોઈની હાજરીની આદત. જેમ ચા વગર સવાર નથી પડતી, એમ એના વગર દિવસ નથી પૂરો થતો. આ સ્ટેજ પર પતિ-પત્ની હોય છે. એકબીજા સાથે પ્રેમ નથી, પણ એકબીજા વગર ચાલતું પણ નથી. એને આપણે "સંસાર" કહીએ છીએ. પશ્ચિમવાળા એને "compromise" કહે. ઉર્દૂવાળા એને "ઉન્સ" કહે — અને એ સૌથી પ્રામાણિક શબ્દ છે.

**ત્રીજું પગથિયું — ઇશ્ક (Ishq).** હવે મામલો ગંભીર છે. ઇશ્ક એટલે પાગલપણું. એ માણસ જે ઓફિસથી ઘરે આવતા-આવતા ત્રણ વાર ગલી બદલે માત્ર એના ઘરની બારી જોવા માટે. એ છોકરી જે ફોન પર "good night" વાંચ્યા પછી પણ ત્રણ કલાક જાગે. ઇશ્કમાં તર્ક નથી, ગણિત નથી, EMI નથી. માત્ર ઘેલછા છે. અને એટલે જ ભારતીય માતા-પિતા ઇશ્કથી સૌથી વધારે ડરે છે. કારણ કે ઇશ્કમાં છોકરો જાતિ, ધર્મ, અને જમીનની કિંમત ભૂલી જાય છે.

**ચોથું પગથિયું — મોહબ્બત (Mohabbat).** આ શબ્દ બોલીદો ને હવામાં અત્તર ફેલાય. મોહબ્બત એ સન્માનવાળો પ્રેમ છે. એમાં શરીર પછી, આત્મા પહેલા. એમાં વાસના નથી, ભક્તિ છે. પણ આજના જમાનામાં મોહબ્બત મળે ક્યાં? Tinder પર? Bumble પર? જ્યાં લોકો swipe કરતા પહેલા જ "settled છે કે નહીં" પૂછે છે, ત્યાં મોહબ્બત શ્વાસ લેવાનું પણ ભૂલી જાય.

**પાંચમું પગથિયું — આશિકી (Aashiqui).** મોહબ્બતની જાહેર આવૃત્તિ. શાયરી લખવી, ગાવું, ગઝલ ગાવી, રડવું, અને એ રડવાનું પણ artistic રીતે રડવું. આશિક એ માણસ છે જે પોતાના દુઃખને performance બનાવી દે. આપણા ગુજરાતી લગ્નોમાં DJ પર "તુ હી મેરી શબ હૈ" વાગે ત્યારે ૪૫ વર્ષનો કાકો જે રીતે આંખો બંધ કરીને ડોલે છે — એ આશિકી છે. ભલે એ કાકાએ જિંદગીમાં એક પણ પ્રેમપત્ર ન લખ્યો હોય.

**છઠ્ઠું પગથિયું — જૂનૂન (Junoon).** એટલે ઝનૂન. પ્રેમ જ્યારે પાગલપણાંથી આગળ વધી જાય ત્યારે જૂનૂન બને. અહીં માણસ સામેવાળાને નહીં, પોતાને ભૂલી જાય. મજનૂ રણમાં ભટકતો હતો — એ ઇશ્ક નહોતો, જૂનૂન હતો. આજે આ સ્ટેજ બહુ જોખમી છે, કારણ કે જૂનૂન અને stalking વચ્ચે માત્ર એક police complaint નું અંતર છે.

**સાતમું પગથિયું — ફના (Fana).** એટલે ખુદને મિટાવી દેવું. પ્રેમમાં એટલા ઓગળી જવું કે "હું" બાકી જ ન રહે. સૂફી સંતો કહેતા — સાચો પ્રેમ એ છે જ્યાં પ્રેમી અને પ્રિયતમ વચ્ચેની રેખા ભૂંસાઈ જાય. આ સ્ટેજ સુધી પહોંચનારા ઈતિહાસમાં ગણતરીના છે. અને એ બધા કાં તો સંત બની ગયા, કાં તો કવિ. નોકરી કરનારા નહીં.

હવે મૂળ સવાલ — આ સાત શબ્દો કેમ બન્યા? કારણ કે જે ભાષાએ પ્રેમને જીવ્યો છે, એણે પ્રેમને સમજ્યો છે. અરબી-ફારસી-ઉર્દૂ સંસ્કૃતિએ સદીઓ સુધી પ્રેમ પર વિચાર્યું, લખ્યું, મર્યું. એમના માટે પ્રેમ એક લાગણી નહીં, એક યાત્રા હતી. અને યાત્રામાં દરેક પડાવનું નામ હોવું જરૂરી છે.

આપણે? આપણે પ્રેમને એક જ શબ્દમાં પૂરો કરી નાંખ્યો — "love." પછી એ love તું માતા માટે વાપરે, પત્ની માટે વાપરે, biryani માટે વાપરે, કે Sunday morning માટે વાપરે — બધું એક જ. એટલે જ આપણને પ્રેમ કરતાં confusion વધારે છે.

ગુજરાતી માણસને પ્રેમ બતાવતા પણ નથી આવડતો. એ પત્નીને "I love you" ક્યારેય નહીં બોલે. પણ રાત્રે એના માટે રજાઈ ઢાંકી દેશે. એ દીકરા સામે ભેટશે નહીં. પણ એની ફી ભરવા પોતાનું FD તોડી નાખશે. એ માતાને "મા, તું મારા જીવનની...." એવી filmy line નહીં બોલે. પણ માની દવાનું બિલ ચૂપચાપ ભરી દેશે. આ આપણો પ્રેમ છે — silent, awkward, અને deeply Indian.

સવાલ એ નથી કે પ્રેમના કેટલા શબ્દો છે. સવાલ એ છે કે આપણે કયા સ્ટેજ પર છીએ — અને ત્યાં અટકી કેમ ગયા છીએ?

મોટા ભાગના લોકો "હુબ" પર જ અટકી જાય છે. ગમવું. બસ. પછી લગ્ન, બાળકો, EMI, અને હુબ ધીરે ધીરે "ઉન્સ" બની જાય. ઇશ્ક સુધી પહોંચતા પહેલા જ life insurance ની policy વચ્ચે આવી જાય. મોહબ્બત તો સપનું બની જાય. અને ફના? એ તો માત્ર ગઝલોમાં બાકી રહે.

---

**Real but Weird Facts:**

- અરબી ભાષામાં પ્રેમ માટે અંદાજે ૫૦થી વધુ શબ્દો છે — દરેક પ્રેમની એક ચોક્કસ તીવ્રતા અને તબક્કા માટે. અંગ્રેજીમાં માત્ર એક: "love." એટલે જ Hollywood ની ફિલ્મો shallow લાગે છે.

- "ઇશ્ક" શબ્દ મૂળ અરબી "અશક" પરથી આવ્યો છે, જેનો અર્થ થાય છે "વેલ" — એ વેલ જે ઝાડને એટલી ચુસ્ત રીતે વીંટળાઈ જાય કે ઝાડ સુકાઈ જાય. એટલે કે ભાષાશાસ્ત્ર પ્રમાણે, ઇશ્ક એ પ્રેમ નહીં, સુંદર વિનાશ છે.

- સૂફી પરંપરામાં "ફના" પછી એક આઠમું સ્ટેજ પણ માનવામાં આવે છે — "બકા" — એટલે ફના થયા પછી પ્રિયતમમાં હંમેશા માટે જીવી જવું. ભારતમાં આ સ્ટેજ સુધી માત્ર બે જણ પહોંચ્યા છે: રાધા, અને દર સોમવારે પત્નીના mood સામે હારી જતો દરેક પતિ.

---

**Parag Ratanpara**

*If you like it, please share it.*

#Love #UrduPoetry #IndianSociety #SatireWrites
#પ્રેમનાસાતરંગ #ગુજરાતીનિબંધ #મોહબ્બતનીભાષા #સમાજનુંઅરીસું