સાત માથાનો ઘોડો, લગામ બીજિંગમાં

**Seven-Headed Horse, Reins in Beijing**
**સાત માથાનો ઘોડો, લગામ બીજિંગમાં**

પરાગ રતનપરા

આપણે ગુજરાતીઓ હિસાબમાં પાક્કા. તિજોરીમાં કેટલું છે, FD ક્યારે પાકે છે, સોનું કેટલા તોલા છે, આ બધું ઊંઘમાંથી ઉઠાડીને પૂછો તો પણ મોઢે બોલી દઈએ. પણ ઘરમાં મીઠું ખલાસ થઈ ગયું છે એ ખબર ત્યારે જ પડે જ્યારે દાળ ચાખીએ. અત્યારે આખો દેશ એ જ ફીકી દાળ ચાખી રહ્યો છે, અને મોઢું એવું રાખ્યું છે જાણે સ્વાદ બરાબર જ છે.

રિઝર્વ બેંક દર શુક્રવારે ગર્વથી આંકડો જાહેર કરે છે: આપણી પાસે 734.6 અબજ ડૉલરનું વિદેશી હૂંડિયામણ છે. તાળીઓ. ટીવી પર ગ્રાફ ઉપર જાય છે, એન્કરનો અવાજ પણ ઉપર જાય છે. પણ કોઈ પૂછતું નથી કે ડિસ્પ્રોસિયમ કેટલું છે? ટર્બિયમ કેટલું? ગેલિયમ કેટલું? એનો આંકડો ક્યાંય છપાતો નથી. કારણ સાદું છે: શૂન્યને છાપીને શું કરવું? આપણે પૈસામાં સધ્ધર છીએ અને પદાર્થમાં દેવાળિયા. ખિસ્સું ભરેલું છે, રસોડું ખાલી છે.

**સમુદ્રમંથનનો ઘોડો**

પુરાણોમાં સમુદ્રમંથનમાંથી ઉચ્ચૈઃશ્રવા નીકળ્યો હતો. સફેદ ઘોડો, ચિત્રકારો એને સાત માથાં સાથે દોરે. આપણા ઔદ્યોગિક સપનાના પણ સાત માથાં છે: રેર-અર્થ ચુંબક, બેટરી સેલ, બેટરી માટેનું ગ્રેફાઇટ, સોલર વેફર અને પોલિસિલિકોન, ઉચ્ચ શુદ્ધતાનું મેગ્નેશિયમ, એન્ટિમની અને ગેલિયમ. ઘોડો આપણો, દોડ આપણી, તાકાત આપણી, ઝડપ આપણી. માત્ર લગામ ચીનના હાથમાં. અને આપણે ઘોડા પર બેસીને સેલ્ફી લઈએ છીએ, કેપ્શનમાં લખીએ છીએ: "Make in India."

લગામ ખેંચાઈ પણ ચૂકી છે. એપ્રિલ 2025માં ચીને રેર-અર્થ અને ચુંબક પર નિકાસ લાઇસન્સ ફરજિયાત કર્યું. ત્રણ મહિનામાં બજાજની ઇલેક્ટ્રિક ચેતકની લાઇન ધીમી પડી ગઈ. જુલાઈમાં આગલા વર્ષ કરતાં 47 ટકા ઓછાં સ્કૂટર બન્યાં. ન બોમ્બ પડ્યો, ન સરહદ બંધ થઈ, ન કોઈ યુદ્ધ થયું. બસ બીજિંગમાં કોઈ બાબુએ ફાઇલ પર સિક્કો મારવામાં આળસ કરી. આપણે આપણા તલાટી અને મામલતદારની આળસથી ટેવાયેલા હતા. હવે આળસ પણ ઇમ્પોર્ટેડ છે.

2020માં ગલવાનમાં ચીની સૈનિકોએ આપણા 20 જવાનોને શહીદ કર્યા. આખો દેશ ઉકળી ઊઠ્યો. WhatsApp પર "ચીની માલનો બહિષ્કાર કરો" ના મેસેજ ફરી વળ્યા. એ મેસેજ ચીની પાર્ટ્સવાળા ફોનમાં ટાઇપ થયા, ચીની ચાર્જરથી ચાર્જ થયા, અને દિવાળીની ચીની લાઇટિંગના અજવાળે ફોરવર્ડ થયા. પાંચ વર્ષ પછી આપણી ફેક્ટરીઓ એ જ ચીનના લાઇસન્સની રાહ જોઈને બેઠી હતી, જેમ દીકરીના લગ્નમાં કંકોતરી છપાઈ ગઈ હોય પણ હોલવાળો હજી "જોઈએ છીએ" કહેતો હોય.

**મિસાઇલ આપણી, ફિન કોની?**

હવે વાત જરા ગંભીર કરીએ, જોકે આપણે ગંભીર વાત પર પણ હસવાનું છોડતા નથી. મિસાઇલની પાંખ (ફિન) ફેરવવા માટે ચુંબક જોઈએ. ભારત ઔદ્યોગિક સ્તરે સિન્ટર્ડ નિયોડિમિયમ ચુંબક બનાવતું જ નથી. સરકારી કંપની IREL નો એકમાત્ર ચુંબક પ્લાન્ટ વર્ષે લગભગ 3 ટન બનાવે છે. ત્રણ ટન! આટલું તો કોઈ ગુજરાતી ભાભી દિવાળીમાં મઠિયાં બનાવી નાખે. 2024માં આયાત થયેલા કાયમી ચુંબકમાંથી લગભગ 83 ટકા (મૂલ્યમાં) ચીનથી આવ્યા. ઉદ્યોગ પાસે એક તબક્કે બે-ત્રણ અઠવાડિયાનો જ સ્ટોક હતો.

ટાઇટેનિયમની વાર્તા તો વધુ મજેદાર છે. વિમાન અને મિસાઇલ માટે ટાઇટેનિયમ જોઈએ, ટાઇટેનિયમ બનાવવા મેગ્નેશિયમ જોઈએ, અને આપણું 98.9 ટકા મેગ્નેશિયમ ચીનથી આવે છે. કેરળનો KMML પ્લાન્ટ, દેશનો એકમાત્ર ટાઇટેનિયમ સ્પોન્જ પ્લાન્ટ, દસ મહિના બંધ રહ્યો કારણ કે મેગ્નેશિયમ આપનાર વેન્ડર્સ ફરી ગયા, અને એમાંનો એક ચીની વેપારી હતો. ઉત્પાદન 62 ટકા ઘટ્યું. એટલે કે આપણું સંરક્ષણ એ જ પાડોશી પાસેથી ખાંડ ઉધાર લાવીને ચાલે છે, જેની સાથે આપણે આંગણાની દીવાલ માટે ઝઘડો ચાલે છે.

તેજસ ફાઇટર જેટનું 'ઉત્તમ' રડાર સ્વદેશી છે. ખરેખર ગર્વની વાત છે. પણ એની ચિપમાં વપરાતા ગેલિયમને સેમિકન્ડક્ટર લાયક શુદ્ધ કરવાની 'ઝોન રિફાઇનિંગ' વ્યવસ્થા ભારતમાં વ્યાપારી ધોરણે છે જ નહીં. ડિઝાઇન આપણી, અણુ પારકો. જાણે આપણે આખું ઘર જાતે બાંધ્યું, પણ ઇંટ પાડોશીના ભઠ્ઠામાંથી આવે.

અને દારૂગોળો? ગોળીના સીસાને કઠણ બનાવવા એન્ટિમની જોઈએ. ભારતમાં એની ખાણ નથી. 2023-24માં એન્ટિમની અયસ્કની બે-તૃતીયાંશ આયાત ચીનથી આવી. ઑગસ્ટ 2026માં મ્યુનિશન્સ ઇન્ડિયા લિમિટેડ સરકારના ઓનલાઇન પોર્ટલ GeM પર એન્ટિમની માટે ટેન્ડર કાઢતું હતું. દેશનો દારૂગોળો જાણે સેલમાં ખરીદાય છે. હવે બસ "Add to Cart" અને "Cash on Delivery" નો વિકલ્પ બાકી છે.

સૌથી મોટો વ્યંગ તો સરકારી નિયમમાં છે. HAL, જે આપણાં લડાકુ વિમાનો બનાવે છે, પોતાનાં કાચા માલ અને પાર્ટ્સના લગભગ 77 ટકા આયાત કરે છે. છતાં એ માલ "સ્વદેશી" ગણાય છે, કારણ કે નિયમ પૈસાનો હિસાબ ગણે છે, ધાતુ ક્યાંથી આવી તે નહીં. આ બરાબર એવું છે જેમ મહેમાન આવવાના હોય ત્યારે ફરસાણની દુકાનથી ચેવડો લાવીને આપણા સ્ટીલના ડબ્બામાં ભરી દઈએ અને કહીએ, "ઘરનો બનાવેલો છે." ડબ્બો ઘરનો છે, એટલે ચેવડો પણ ઘરનો. વાત પૂરી.

**વિશ્વની ફાર્મસી, ચાવી બીજાના ખિસ્સામાં**

આપણે ગર્વથી કહીએ છીએ: "ભારત વિશ્વની ફાર્મસી છે." સાચું. પણ ફાર્મસીનું શટર ખોલવાની ચાવી ચીનના ખિસ્સામાં છે. 2024-25માં દવાઓના કાચા ઘટક (API) અને intermediates ની આયાતમાંથી 73.7 ટકા ચીનથી આવ્યા. ટેબ્લેટમાં બાકી બધું તો માત્ર પાઉડર અને રંગ છે. અસલ દવા તો એ નાનકડો અણુ છે, જે બીજો કોઈ બનાવે છે.

1954માં પિંપરીમાં હિન્દુસ્તાન એન્ટિબાયોટિક્સ સ્થપાઈ, 1960ના દાયકામાં ભારત પેનિસિલિનમાં આત્મનિર્ભર ગણાતું હતું. પછી આપણે "બહારથી સસ્તું મળે છે ને" કહીને પોતાની ટાંકીઓ કાટ ખાવા દીધી. 2025ના અંતે ચીને પેનિસિલિન-Gનો ભાવ કિલોના 13.50 ડૉલર કરી નાખ્યો, જ્યારે ભારતીય ઉત્પાદકને નફા માટે 25 ડૉલર જોઈએ. જે ગ્રાહક "સસ્તું ક્યાં મળે છે" એ શોધવામાં આખી જિંદગી કાઢે છે, એને એક દિવસ ખબર પડે છે કે સસ્તાની કિંમત સૌથી મોંઘી હોય છે. 2020માં ચીનની ફેક્ટરીઓ બંધ થઈ તો ગુજરાત અને તેલંગણાના પ્લાન્ટ્સમાં પેરાસિટામોલ બનાવવાનો માલ ખૂટી પડ્યો હતો. પેરાસિટામોલ! તાવની સૌથી સાદી દવા! એ તો અકસ્માત હતો. નિર્ણય હશે તો વધુ લાંબો ચાલશે.

ખેડૂત પણ બાકાત નથી. ભારત લગભગ 95 ટકા સ્પેશિયાલિટી ખાતર ચીનથી લાવે છે. 15 ઓક્ટોબર 2025એ ચીને ખાતરની નિકાસ અટકાવી, બરાબર રવિ સીઝનની વાવણી ટાણે. "જય જવાન, જય કિસાન" નો નારો આપણો, પણ જવાનની ગોળી અને કિસાનનું ખાતર બંનેની લગામ એક જ જગ્યાએ.

**દુશ્મનનો દુશ્મન, પણ ઉધાર કોની પાસેથી?**

કોઈ કહેશે, "અરે, રશિયા છે ને! અમેરિકા છે ને!" રશિયાની વાત કરીએ તો 2023માં એણે આયાત કરેલા માઇક્રોઇલેક્ટ્રોનિક્સમાંથી આશરે 90 ટકા ચીનથી આવ્યા. એટલે ચીન સામે રશિયાનો સહારો લેવો એટલે ચીનનો જ સહારો, બસ એક વચેટિયા મારફતે. જાણે સાસુ સામે ફરિયાદ કરવા નણંદ પાસે જઈએ, અને નણંદ રોજ સાંજે સાસુ સાથે ચા પીતી હોય.

અમેરિકા? એ પોતે ગેલિયમ માટે 100 ટકા આયાત પર નિર્ભર છે. પોતાના તોપગોળાના ઉત્પાદનનું લક્ષ્ય પણ પૂરું કરી શકતું નથી. અને ઇતિહાસ કહે છે કે 1965માં લશ્કરી સહાય અટકાવી, 1971માં બંગાળની ખાડીમાં સાતમો કાફલો મોકલ્યો, 1998માં પ્રતિબંધ, અને ઑગસ્ટ 2025માં રશિયન તેલ ખરીદવા બદલ 50 ટકા ટેરિફ. આ દોસ્ત એવો છે જે મુશ્કેલીમાં ફોન ઉપાડે, પણ પહેલાં પૂછે, "તમે ગઈ વખતે કોની સાથે જમવા ગયા હતા?"

**આપણે જ ખોલેલા પ્લાન્ટ, આપણે જ કરેલાં તાળાં**

સૌથી કડવી વાત એ છે કે આ સાંકળ કોઈએ આપણા ગળામાં નાખી નથી, આપણે હોંશે હોંશે પહેરી છે. 24 ડિસેમ્બર 1952એ કેરળના અલુવામાં નેહરુએ ભારતનો પહેલો રેર-અર્થ પ્લાન્ટ ખોલ્યો હતો. એ જ તત્ત્વો જેના પર ચીને એપ્રિલ 2025માં લાઇસન્સ લગાવ્યું, તે આપણે 73 વર્ષ પહેલાં શુદ્ધ કરતા હતા. અહેવાલો મુજબ એ પ્રસંગે નેહરુએ કહેલું કે પૈસાને જરૂર કરતાં વધારે મહત્ત્વ અપાય છે, ઔદ્યોગિકીકરણ પૈસાથી ખરીદી શકાતું નથી, સ્લોટ મશીનમાં સિક્કો નાખો ને ફેક્ટરી બહાર આવે એવું નથી. દેશે ભાષણ યાદ રાખ્યું, વાત ભૂલી ગયો. ભાષણ ભૂલવામાં આપણને વાર લાગે, પણ વાત ભૂલવામાં નહીં.

1956માં તાંબું, સીસું, જસત, ટીન, મોલિબ્ડેનમ અને વુલ્ફ્રામ (ટંગસ્ટન) રાજ્ય માટે અનામત રખાયાં હતાં. 1991માં સંકટ આવ્યું, લાઇસન્સ રાજ ગયું. એમાંનું ઘણું જવું જ જોઈતું હતું. પણ સાથે એક એવી માન્યતા પણ આવી કે "ડૉલર હશે તો બધું ખરીદી લઈશું." રાજ્ય માટે અનામત ઉદ્યોગો 17માંથી 8 થયા. એક પછી એક પ્લાન્ટ બંધ થયા. 2012માં આંધ્રનો મેગ્નેશિયમ પ્લાન્ટ સસ્તી ચીની આયાત સામે ટકી ન શક્યો અને બંધ થયો. આજે 98.9 ટકા મેગ્નેશિયમ ચીનથી આવે છે. સસ્તું ખરીદ્યું, મોંઘું પડ્યું.

બેંકોની વાત તો એવી છે જે દરેક મધ્યમવર્ગી ઘરમાં સમજાઈ જાય. ફેક્ટરીઓને દસ-દસ વર્ષની લોન આપતી ICICI અને IDBI જેવી વિકાસ સંસ્થાઓને 1998થી 2004 વચ્ચે સામાન્ય કોમર્શિયલ બેંકોમાં ફેરવી નાખી. પછી નિયમો એવા બન્યા કે બેંકે ફેક્ટરીની લોન સામે ઘરની લોન કરતાં આશરે ત્રણ-ચાર ગણી મૂડી અલગ રાખવી પડે. પરિણામ? બેંકને સ્મેલ્ટર કરતાં 2BHK વધુ સુરક્ષિત લાગ્યું. આપણે ફ્લેટ બનાવ્યા, ફેક્ટરી નહીં. હવે એ ફ્લેટમાં બેસીને ચીની પાર્ટ્સવાળું AC ચલાવીએ છીએ અને ટીવી પર "મેન્યુફેક્ચરિંગ હબ" ની ચર્ચા સાંભળીએ છીએ. GDPમાં મેન્યુફેક્ચરિંગનો હિસ્સો 2011માં 16.1 ટકા હતો, 2024માં 13.1 ટકા થયો. એ જ સમયગાળામાં બાંગ્લાદેશ અને વિયેતનામ આગળ વધી ગયા. જે પાડોશીને આપણે "બિચારા" કહેતા, એ ચૂપચાપ આગળ નીકળી ગયા. ભારતીય સમાજમાં આ સૌથી અસહ્ય દુઃખ છે: પાડોશીનો દીકરો આગળ નીકળી જાય.

**ચૌદ કરોડનો 'રાષ્ટ્રીય' ભંડાર**

હવે જુઓ ઉકેલનું બજેટ. નેશનલ ક્રિટિકલ મિનરલ્સ મિશને સાત વર્ષમાં ઓછામાં ઓછા પાંચ ખનિજોના સ્ટોકપાઇલ માટે ₹500 કરોડ ફાળવ્યા. ગણિત કરો તો આશરે ₹14 કરોડ પ્રતિ ખનિજ પ્રતિ વર્ષ. આટલું તો આજકાલ કોઈ ઉદ્યોગપતિના દીકરાના લગ્નમાં ફૂલ-ડેકોરેશન અને ડ્રોન-શોમાં ઊડી જાય. રાષ્ટ્રની સુરક્ષા માટે જેટલું, એટલું એક મોટા માંડવામાં.

પણ એવું નથી કે સરકાર પાસે પૈસા નથી. મે 2026માં મધ્ય-પૂર્વના યુદ્ધ જોખમને કારણે જહાજોના વીમા મોંઘા થયા, તો સરકારે તરત ભારત મેરીટાઇમ ઇન્સ્યોરન્સ પૂલ બનાવ્યો અને ₹12,980 કરોડની સાર્વભૌમ ગેરંટી આપી દીધી. જહાજનો વીમો કરવો હોય તો હજારો કરોડ મળે. ચુંબકનો ભંડાર કરવો હોય તો ચૌદ કરોડ. આ આપણો રાષ્ટ્રીય સ્વભાવ છે: ચોરી થાય પછી વીમો, ચોરી અટકાવવા તાળું નહીં.

**1991નું સોનું, 2026નું ચુંબક**

જૂન 1991માં ભારત પાસે ત્રણ અઠવાડિયાની આયાત જેટલું જ હૂંડિયામણ બચ્યું હતું. આશરે 47 ટન સોનું ગીરવે મૂકવા વિમાનમાં લંડન અને જાપાનની બેંકો તરફ રવાના થયું. એ અપમાને એક આખી પેઢીની નીતિ ઘડી. આપણે ડૉલરનો પહાડ ઊભો કર્યો જેથી ફરી ક્યારેય સોનું ગીરવે ન મૂકવું પડે.

પાઠ પૈસામાં શીખ્યા, પદાર્થમાં ભૂલી ગયા. 1991માં ત્રણ અઠવાડિયાનું હૂંડિયામણ હતું. 2025માં ઉદ્યોગ પાસે બે-ત્રણ અઠવાડિયાનાં ચુંબક હતાં. ઇતિહાસ પોતાને દોહરાવતો નથી, બસ નવું ડ્રેસ પહેરીને પાછો આવે છે.

10 નવેમ્બર 2026એ ચીનના વ્યાપક નિકાસ નિયંત્રણો પરની રોક પૂરી થાય છે. એ દિવસે ભારતની ફેક્ટરીઓ ચાલશે કે નહીં, એનો નિર્ણય નવી દિલ્હીનું મંત્રાલય નહીં, બીજિંગની એક લાઇસન્સ ઓફિસ કરશે. અને આપણા 734 અબજ ડૉલર એ એક સહી ખરીદી શકતા નથી.

આ લેખ વાંચીને તમને લાગશે કે આ તો સરકારની વાત છે, મારે શું? જરા અરીસામાં જુઓ. આપણે પણ એવા જ પરિવાર છીએ, જેની પાસે FD છે, વીમો છે, સોનું છે, પણ ઘરમાં એક પણ માણસ એવો નથી જે ફ્યુઝ બદલી શકે. આપણે માનીએ છીએ કે પૈસાથી ઇલેક્ટ્રિશિયન તો મળી જ જશે. મળે પણ છે, જ્યાં સુધી ઇલેક્ટ્રિશિયન પાડોશી ન હોય અને પાડોશી સાથે ઝઘડો ન હોય.

**Real but Weird Facts / સાચી પણ વિચિત્ર હકીકતો**

- ભારતનો જમીનમાં જાણીતો એન્ટિમની ભંડાર માત્ર 255 ટન છે, જે 2023-24ની આયાતના હિસાબે ફક્ત બે મહિના ચાલે. એટલે દેશનો ભૂગર્ભ ખજાનો એક સરેરાશ લગ્નની સીઝન જેટલો જ ટકે.
- 2024-25માં ભારતે લગભગ 40 ટકા લિથિયમ કાર્બોનેટ આયર્લેન્ડથી આયાત કર્યું. આયર્લેન્ડ એક પથ્થર પણ શુદ્ધ કરતું નથી. ત્યાં માત્ર ટ્રેડિંગ કંપનીઓનાં બુકિંગ ડેસ્ક છે. લેબલ યુરોપનું, માલ ક્યાંનો એ ભગવાન જાણે.
- ભારતમાંથી ચીનને જતી સર્કિટ બોર્ડ એસેમ્બલીની નિકાસ 2025માં 3.6 કરોડ ડૉલરથી 2026માં આશરે 150 કરોડ ડૉલર થઈ ગઈ. ચીની પાર્ટ્સ અંદર આવે, આપણે સોલ્ડર કરીએ, અને તૈયાર બોર્ડ પાછાં ચીન જાય. આપણે ફેક્ટરી નથી, એમના રસોડાનો ઓટલો છીએ.

પરાગ રતનપરા

If you like it, please share it.

#CriticalMinerals #IndiaChina #MakeInIndia #RareEarths
#આત્મનિર્ભર_ભારત #ગુજરાતી_વ્યંગ #ચીની_લગામ #પરાગ_રતનપરા