સાંકળની વાત
**- પરાગ રતનપારા**
---
મારા એક મિત્ર છે. રોજ સવારે ચા પીવે. ચા પીતાં પીતાં અચાનક બોલ્યા: "યાર, મને અત્યારે મારી નાનીની યાદ આવી."
મેં પૂછ્યું: "કેમ? ચા અને નાની વચ્ચે શું સંબંધ?"
એ બોલ્યા: "આ ચા જોઈને મને ઈલાયચી યાદ આવી. ઈલાયચીથી મને દિવાળીની મીઠાઈ યાદ આવી. મીઠાઈથી મને નાનીનો ઘૂઘરો યાદ આવ્યો. ઘૂઘરાથી નાની યાદ આવી."
મેં માથું ખંજવાળ્યું. સાલું, આ તો આખી સાંકળ થઈ ગઈ!
---
આપણું મગજ એક અજબ ચીજ છે. એને કોઈ કહેતું નથી કે ચાલ, વિચાર કર. એ તો આપોઆપ ચાલ્યા જ કરે. સવારથી સાંજ, સાંજથી રાત, રાતથી સવાર - બસ ચાલુ જ. બંધ કરવું હોય તો પણ બંધ ન થાય. જાણે કે ગામની વાતો કરતી કાકીમાની જીભ!
કોઈ કહે છે કે અમે વિચારીએ છીએ. અરે ભાઈ, તમે ક્યાં વિચારો છો? વિચારો તો થાય છે - આપમેળે. તમે માત્ર જોનારા છો. જેમ ટીવી ચાલુ હોય અને જાહેરાત આવે, એમ વિચારો આવ્યા જ કરે. તમે રિમોટ શોધો ત્યાં સુધીમાં દસ જાહેરાત પૂરી!
---
આને જ્ઞાનીઓ કહે છે: "જોડાણનો નિયમ."
સાદી ભાષામાં કહીએ તો - એક વાત બીજી વાત ખેંચી લાવે. બીજી વાત ત્રીજી ખેંચી લાવે. ત્રીજી ચોથી. અને પછી તમે ક્યાંથી ક્યાં પહોંચી જાઓ, એની ખબર પણ ન પડે.
રસોડામાં જાઓ તો પાણી પીવા. પાણી પીતાં વાસણ દેખાય. વાસણ જોઈને વહુની ફરિયાદ યાદ આવે. ફરિયાદથી સાસુ-વહુની લડાઈ યાદ આવે. લડાઈથી પાડોશીની વાત યાદ આવે. અને છેવટે તમે રસોડામાં ઊભા ઊભા વિચારો કે પાડોશીએ ગયા મહિને ધાણાની ચટણી કેમ ન મોકલાવી?
પાણી પીવાનું રહી જાય. એ તો અલગ વાત.
---
આપણા મગજમાં જૂની વાતોના ગૂંચળા પડ્યા છે. જેમ જૂના કપડાંની પેટી હોય, એમ જ. એક કપડું ખેંચો તો બીજું આવે. બીજું ખેંચો તો ત્રીજું. પછી આખી પેટી ખાલી થાય ત્યાં સુધી ચેન ન પડે.
મગજ પણ એવું જ. એક યાદ ખેંચો, એની સાથે બીજી દસ જોડાયેલી હોય. જાણે સાસરિયાંના સગાં - એક આવે તો આખું ટોળું આવે!
---
હવે મજાની વાત.
આપણે માનીએ છીએ કે અમે બહુ હોશિયાર. અમે નિર્ણય લઈએ. અમે વિચારીએ. અમે પસંદ કરીએ.
પણ સાચું કહું? આપણે તો બિચારા ઘોડાગાડીના ઘોડા છીએ. ગાડી ક્યાં જવી એ ઘોડો નથી નક્કી કરતો. લગામ જેણે પકડી હોય એ નક્કી કરે. અને આપણી લગામ? એ તો આ સાંકળ-પ્રતિક્રિયાના હાથમાં છે!
કોઈ બોલે "લીંબુ" - મોંમાં પાણી આવે.
કોઈ બોલે "પરીક્ષા" - પેટમાં ગભરામણ થાય.
કોઈ બોલે "સાસુ" - ચહેરો બદલાઈ જાય.
આપણે કંઈ નક્કી નથી કરતા. બધું આપોઆપ થાય છે. જેમ ઘડિયાળના કાંટા ફરે, એમ આપણા વિચારો ફરે. ને આપણે? આપણે તો બસ જોયા કરીએ - એમ માનીને કે અમે જ ફેરવીએ છીએ!
---
એક દિવસ મેં પ્રયોગ કર્યો.
નક્કી કર્યું કે આજે પાંચ મિનિટ કશું નહીં વિચારું. ખાલી બેસીશ. શાંત. સ્થિર. જેમ તળાવનું પાણી.
બેઠો.
એક મિનિટ થઈ.
વિચાર આવ્યો: "સારું ચાલે છે."
બીજી મિનિટ.
વિચાર: "હજી ત્રણ મિનિટ બાકી."
ત્રીજી મિનિટ.
વિચાર: "આજે રાત્રે શું જમવું?"
ચોથી મિનિટ.
"સાલું, ગેસનું બિલ ભરવાનું રહી ગયું!"
પાંચમી મિનિટ પૂરી થઈ. પણ શાંતિ? એ તો ક્યાંય ન મળી. વિચારો તો આવ્યા જ કર્યા - જેમ ટ્રેનના ડબ્બા એક પછી એક પ્લેટફોર્મ પરથી પસાર થાય.
---
તો પછી ઉપાય શું?
જ્ઞાનીઓ કહે છે: જોવાનું શીખો.
વિચાર આવે, જુઓ. જવા દો. બીજો આવે, એને પણ જુઓ. જવા દો. જેમ નદીના કિનારે બેસીને પાણી વહેતું જોઈએ, એમ વિચારોને વહેતા જોઈએ.
પકડો નહીં. ભાગો નહીં. લડો નહીં.
બસ, જુઓ.
પણ આ "જોવું" - આ જ અઘરું છે. કારણ કે જોનારો પણ વિચારોમાં ખોવાઈ જાય. જેમ ચોકીદાર જ ચોરી કરે, એવું!
---
છેલ્લે એક વાત.
કોઈએ પૂછ્યું: "તમે આટલું બધું લખ્યું, પણ તમે પોતે આ સાંકળમાંથી છૂટ્યા?"
મેં કહ્યું: "ના, ભાઈ. હું પણ એ જ સાંકળમાં બંધાયેલો છું. ફરક એટલો કે હવે મને ખબર પડે છે કે સાંકળ છે. પહેલાં તો એ પણ ખબર નહોતી."
એ બોલ્યા: "તો પછી ફાયદો શું થયો?"
મેં કહ્યું: "ફાયદો એ કે હવે હું સાંકળને જોઈ શકું છું. અને જે દેખાય, એનાથી થોડા અલગ તો થવાય. જે ન દેખાય, એનાથી અલગ કેમ થવાય?"
---
ચા ઠંડી થઈ ગઈ.
મિત્ર હજી નાનીને યાદ કરે છે.
અને હું? હું આ લેખ લખું છું - જે વિચાર આપોઆપ આવ્યો. મેં નક્કી ક્યાં કર્યું હતું!
---
*સાંકળ ચાલુ છે. તમે વાંચો છો. હવે તમને કંઈક યાદ આવશે. પછી બીજું કંઈક. પછી ત્રીજું. અને આ લેખ? એ તો ભુલાઈ જશે. પણ સાંકળ? એ ચાલતી રહેશે...*
---
**॥ સમાપ્ત ॥**