રોકફેલરના આડત્રીસ પત્રો: એક ગુજરાતી વિવેચન

# રોકફેલરના આડત્રીસ પત્રો: એક ગુજરાતી વિવેચન
### — પરાગ રતનપરા

અમેરિકાના ઇતિહાસમાં જે માણસે સૌથી પહેલાં "બિલિયોનેર" શબ્દને શ્વાસ આપ્યો, એ જોન ડી. રોકફેલર. તેલના કૂવાઓમાંથી જેણે સોનું કાઢ્યું, અને દીકરાને કાગળ પર અક્ષરો દ્વારા એનાથીય મોંઘું કંઈક આપવાની કોશિશ કરી — આડત્રીસ પત્રો. આજે દુનિયાભરના "સેલ્ફ-હેલ્પ" બજારમાં આ પત્રો બેસ્ટ-સેલર છે. ભારતના રેલવે સ્ટેશનના બુક-સ્ટોલથી લઈને બેંગલોરના સ્ટાર્ટ-અપ ઓફિસના કાચના ટેબલ સુધી આ પુસ્તક પહોંચી ગયું છે. પણ સવાલ એ છે — આ પત્રોમાં *શું* છે, *શા માટે* લખાયા, અને *કેવી રીતે* લખાયા?

**શું છે આમાં?** દરેક પત્ર એક પાઠ. પહેલો પત્ર કહે છે — "નસીબ જેવી કોઈ ચીજ નથી, ડિઝાઇન જ છે." બીજો કહે છે — "ગરીબી એ ઈશ્વરની ભેટ નથી, આળસનું વ્યાજ છે." ત્રીજો — "દુશ્મનને માફ કરો, પણ પહેલાં હરાવો." ચોથો — "તકો રાહ જોતી નથી, એમને બનાવવી પડે." અને આમ એક પછી એક — મહેનત, ધીરજ, સ્પર્ધા, જોખમ, પૈસાનું મૂલ્ય, સમયની કિંમત, મિત્રતાની મર્યાદા, નમ્રતાનો ઢોંગ, અને અંતે — "દીકરા, ક્યારેય હારેલાની જેમ ન દેખાતો, ભલે અંદરથી તૂટી ગયો હોય." આડત્રીસ પત્રો એટલે આડત્રીસ વખત એ જ વાત — *જીતવું*. બાકી બધું ગૌણ.

**શા માટે?** આ પ્રશ્ન રસપ્રદ છે. રોકફેલર પોતે ચર્ચમાં જતો, બાઈબલ વાંચતો, દાન કરતો. પણ દીકરાને લખેલા પત્રોમાં ઈસુ ક્યાંય નથી — ત્યાં ફક્ત ડોલર છે. કારણ સ્પષ્ટ છે: બાપને ખબર હતી કે સ્વર્ગ તો પછીની વાત છે, પહેલાં સ્ટાન્ડર્ડ ઓઇલ સંભાળવાની છે. એટલે પત્રો એ ખરેખર તો વસિયતનામું છે — પૈસાનું નહીં, *માનસિકતાનું*. બાપ જાણતો હતો કે દોલત તો વારસામાં મળી જશે, પણ દોલત *કમાવાની ભૂખ* વારસામાં નથી મળતી. એ ભૂખ કાગળ પર ઉતારવી પડે. એ જ કામ આડત્રીસ પત્રો કરે છે.

**કેવી રીતે?** શૈલી અજબ છે. દરેક પત્રમાં બાપ પહેલાં પ્રેમ બતાવે છે, પછી ઉપદેશ આપે છે, અને છેલ્લે એક ચાબુક મારે છે. "બેટા, હું તને ચાહું છું" થી શરૂ કરીને "પણ ચાહવું એટલે બચાવવું નહીં, તૈયાર કરવું" પર પૂરું થાય. ક્યારેક કોઈ કિસ્સો — પોતાના પહેલા બોસનો, કોઈ હરીફનો, કોઈ કર્મચારીનો. ક્યારેક શેક્સપિયર કે બાઈબલનો હવાલો. પણ હંમેશા અંતે એક જ વાત — "દુનિયા તને કંઈ નહીં આપે, તારે ઝૂંટવવું પડશે."

**તો સામાન્ય વિષય શું છે આ આડત્રીસ પત્રોનો?** એક જ — "દીકરા, ગરીબ થવું પાપ છે." બાકી બધા શબ્દો ફક્ત આ એક વાક્યના અલગ-અલગ વેશ છે. ક્યારેક એ નમ્રતાનો મુખવટો પહેરીને આવે, ક્યારેક ધીરજનો, ક્યારેક ઈમાનદારીનો. પણ અંદર બેઠેલો સંદેશ એ જ — *પૈસા જ ઈશ્વર છે, બાકી બધું માર્કેટિંગ*.

અને હવે આવે છે ખરી મજા. આ પુસ્તક ભારતમાં લાખો નકલોમાં વેચાય છે. દરેક પિતા દીકરાને ભેટ આપે છે, દરેક MBA વિદ્યાર્થી હેઠળ લીટી દોરીને વાંચે છે, દરેક મોટિવેશનલ સ્પીકર યુ-ટ્યુબ પર કોટ કરે છે. પણ કોઈને એ પૂછવાનું સૂઝતું નથી — જે માણસે આ પત્રો લખ્યા એણે પોતાના કર્મચારીઓના પગાર કાપ્યા હતા, હરીફોને કચડીને કંપની ઊભી કરી હતી, અને અમેરિકી સરકારે એની કંપનીને એકાધિકાર ગણીને ચોત્રીસ ટુકડામાં વિભાજિત કરી હતી. એટલે કે જે શિક્ષણ આપણને "નૈતિક સફળતા"ના નામે પીરસાય છે, એ મૂળમાં "કાયદેસરની લૂંટ"ની પાઠશાળા છે. પણ ચાલે — અંગ્રેજીમાં લખ્યું હોય અને કવર પર અમેરિકન ઉદ્યોગપતિનો ફોટો હોય તો ગુજરાતી વાચકને એ "વિઝડમ" લાગે; એ જ વાત કોઈ કચ્છી શેઠ ડાયરીમાં લખે તો "લોભી ડોસો" કહેવાય.

સૌથી મોટી વિડંબના એ છે કે આ પત્રો વાંચીને કોઈ રોકફેલર બનતું નથી — બસ, રોકફેલર બનવાનું સપનું જોતાં-જોતાં રાત્રે બાર વાગ્યે મોબાઈલમાં "સેલ્ફ-હેલ્પ રીલ્સ" જોતો થઈ જાય છે. બાપ તેલ કાઢતો હતો, દીકરો પત્રો વાંચતો હતો, અને આપણે પત્રોનું ગુજરાતી ભાષાંતર વાંચીને એમ માનીએ છીએ કે હવે આપણી પાસે પણ તેલનો કૂવો છે. ખરેખર તો આપણી પાસે ફક્ત પુસ્તકનું બિલ છે — ત્રણસો રૂપિયાનું. અને એ ત્રણસો રૂપિયા પણ કોઈ રોકફેલરના વારસદારના ખિસ્સામાં જ જાય છે. પત્રો આડત્રીસ છે, પાઠ એક છે, અને મજાક — એ આપણા પર છે.