Risk Aversion – ડરપોક નથી, ફક્ત હિસાબી છીએ!
**Title: Risk Aversion – ડરપોક નથી, ફક્ત હિસાબી છીએ!**
**પરાગ રતનપરા**
આપણા ગુજરાતીઓ વિશે દુનિયાને એક જ ફરિયાદ છે: "આ લોકો બહુ ડરે છે!" ડરે નહીં તો શું કરે? ધંધો કરવો હોય તો પહેલાં કાકા પૂછે, "ચાલશે ને?" પછી મામા પૂછે, "બીજું કંઈ ન મળ્યું?" અને છેલ્લે મમ્મી પૂછે, "થાળી ઠંડી થઈ ગઈ, જમવા આવો છો કે નહીં?" ત્રણેય સવાલોમાં એક જ વાત છુપાયેલી છે: ભાઈ, ટકી રહેજે.
હવે અર્થશાસ્ત્રીઓ અને મનોવૈજ્ઞાનિકો કહે છે કે માણસ "રિસ્ક એવર્ઝન"નો શિકાર છે, એટલે કે નાની સંભાવનાને મોટી માની લે છે. એ લોકો પ્રયોગશાળામાં તમને બોલાવે, હાથમાં એક સિક્કો આપે અને કહે, "એક જ વાર ઉછાળો." તમે ના પાડો તો લખે, "આ માણસ અતાર્કિક છે." વાહ! જીવનમાં કોઈ વસ્તુ એક જ વાર થાય છે? કોઈ લગ્નમાં એક જ વાર મીઠાઈ ખાઈને ઊભા રહ્યા છો? સિક્કો તો રોજ ઉછળે છે, અને જે દિવસે "ખતમ" આવે એ દિવસે પછી બીજો દિવસ આવતો નથી.
આ વાતને સિગારેટથી સમજો. એક સિગારેટથી કંઈ બગડતું નથી. કોઈ પ્રયોગશાળાવાળો ગણતરી કરીને કહી શકે કે "એક કશથી શું ફરક પડે?" સાચી વાત છે, પણ માણસ એક કશ નથી પીતો, એ રોજ પીએ છે, વર્ષો સુધી. મારે છે એક સિગારેટ નહીં, "ફરી ફરી" પીવાની ટેવ. એટલે જે માણસ કહે છે "ભાઈ, શરૂ જ નથી કરવું," એ ડરપોક નથી, એ ગણિતનો વિદ્યાર્થી છે. આપણા ઘરના વડીલો આ જ કારણે કહે છે, "બેટા, પહેલી વાર જ ના પાડી દે." ગણિતશાસ્ત્રી નહોતા, પણ ગણિત સાચું સમજ્યા હતા.
વીમાનું ઉદાહરણ લો. આપણે ગાડીનો વીમો લઈએ છીએ તો પૂછે છે, "કેમ, ગાડી પડવાની છે?" ના, પણ ગાડી બહાર ઊભી છે, દીકરો કૉલેજમાં છે, નોકરી પાતળા દોરે લટકે છે, અને ઉપરથી એક પડોશી છે જેની નજર જ ખરાબ છે. આ બધાં જોખમો એકસાથે જીવે છે. એક બેટ અલગ નથી, આખી જિંદગી એક જ બેટ છે. અને "બરબાદી" એક એવી વસ્તુ છે જે કોઈ પણ દરવાજેથી ઘૂસી શકે છે: બીમારી, ધંધો, સટ્ટો, સગાંનો જામીન. કયા રસ્તે આવી એનાથી પછી કંઈ ફરક નથી પડતો, કારણ કે પરિણામ એક જ છે: રમત પૂરી.
તો શું આપણે બધાએ ખૂણામાં બેસી રહેવું? ના! અહીં જ સૌથી મજાની વાત છે. સમજદાર માણસ ડરતો નથી, એ ડરનું બજેટ બનાવે છે. એક ટ્રેડર મિત્રની શીખ યાદ રાખવા જેવી છે: "બધાં જોખમ લો, પણ કાલે હાજર રહેજો." એટલે કે રોજના ચડાવ-ઉતારથી ગભરાવાનું નથી, ફક્ત "ખતમ" થઈ જાય એવી વસ્તુથી બચવાનું છે.
આના માટે "બાર્બેલ" નામની એક રીત છે, જે ગુજરાતી ઘરમાં આપણે પેઢીઓથી વાપરીએ છીએ, ફક્ત નામ વગર. અડધું ધન કોથળીમાં, સોનામાં, FDમાં, એકદમ સલામત, અને થોડુંક જ્યાં ચાલે તેટલું જોખમી, નવો ધંધો, નવી ઓળખાણ. વચ્ચેનું "મધ્યમ જોખમ"? એ તો ફસાવનાર છે. "થોડું થોડું" જોખમ લેવાવાળો એ માણસ છે જે કહે, "ભાઈ, આ સ્કીમમાં માત્ર 12 ટકા જ રિસ્ક છે." 12 ટકા! કોણે માપ્યું? પેલા ભાઈએ, જેને કમિશન મળે છે. મધ્યમાં છુપાયેલી ભૂલ સૌથી મોટી હોય છે.
અને શાંત, સપાટ, એકદમ સ્થિર દેખાતી વસ્તુથી તો ખાસ સાવધાન. જે ફંડ વર્ષો સુધી ક્યારેય નીચે નથી ગયું, જેનો ગ્રાફ સીધી લીટી જેવો છે, એ ફંડ સૌથી પહેલાં ડૂબે છે. શાંત તળાવ ઊંડું હોય છે, અને શાંત વેપારી પણ ક્યારેક ઉપરથી હસતો અને નીચેથી બળતો હોય છે. જે દેખાવમાં બહુ સ્થિર છે એ ઘણી વાર ફક્ત ફાટવાની રાહ જોતો હોય છે.
પણ ના, બધી સાવધાની સારી નથી. એક બીજી કાયરતા છે, જેના પર આપણને શરમ આવવી જોઈએ. એ છે "ખરાબ દેખાવાનો ડર". નોકરિયાત માણસ બોસથી એટલો ડરે છે કે બપોરે બે વાગ્યે છીંક પણ ધીમેથી ખાય છે. જે માણસ સ્વતંત્ર કામ કરે છે એને ગ્રાહક દાવો કરે એનો ડર ઓછો હોય છે, જ્યારે નોકરિયાતને "કાઢી મૂકશે"નો ડર વધુ. આ ડર ગણિત નથી, આ તો પાળેલી આદત છે. ઘરે પાળેલો કૂતરો પણ બહાર જવાનું ભૂલી જાય છે ને આપણે તો ભાઈ, ઓફિસના પાળેલા. બરબાદી થવાનો ડર સમજદારી છે, પણ "લોકો શું કહેશે"નો ડર? એ તો સીધી ગુલામી છે, જેને આપણે "સંસ્કાર" નામે ફ્રેમમાં મઢાવીને દીવાલ પર લટકાવી દીધી છે.
અને સાહસિક લોકો? એમને આપણે ભણાવી ભણાવીને જ ખતમ કરી નાખીએ છીએ. ડિગ્રી પર ડિગ્રી, "પહેલાં સેટલ થા, પછી જોઈશું". અને "પછી" ક્યારેય આવતું નથી, આવે છે ફક્ત EMI. એક જ વાક્યમાં કહું તો, માણસ જો ખરાબ હોય અને ઉપરથી ડરપોક પણ હોય, તો એ સૌથી ખતરનાક જાત છે. કારણ કે પછી એ બીજાના ખભે બંદૂક ફોડે, અને પોતે ચાની કીટલી પર બેસીને કહે, "અરે, મને તો કશી ખબર જ નથી!"
**સાચી પણ વિચિત્ર હકીકતો (Real but Weird Facts)**
- જે લોકો નાના જોખમથી બહુ ડરે છે એમને મનોવિજ્ઞાનીઓ "અતાર્કિક" કહે છે, પણ આ દલીલ મુજબ એમની ગણતરી ઘણી વાર સાચી હોય છે. કારણ કે એક વાર "ખતમ" થઈ ગયા પછી બીજી વાર રમવાની તક રહેતી નથી.
- સિગારેટનો એક કશ લગભગ નિર્દોષ લાગે છે, પણ નુકસાન એક કશનું નથી, વર્ષો સુધી રોજ કરેલી "આદત"નું છે. એટલે એક વારની ગણતરી અને જિંદગીભરની ગણતરી સાવ અલગ વાર્તાઓ છે.
- જે રોકાણ-ફંડ વર્ષો સુધી સહેજ પણ હલતાં નહોતાં, ઘણી વાર સંકટ આવે ત્યારે સૌથી વધુ માર એમને જ પડ્યો છે. શાંતિ હંમેશાં સલામતીની નિશાની નથી.
**પરાગ રતનપરા**
If you like it, please share it.
#RiskAversion #Ergodicity #BarbellStrategy #GujaratiEssay #જોખમ #સમજદારી #વ્યંગ #ગુજરાતીલેખ
*Editorial note: આ નિબંધ ઇરાદાપૂર્વક એકતરફી, વ્યંગ-શૈલીનો છે અને તમારા ઇનપુટના દાવાઓ પર આધારિત છે. "જોખમ-અણગમો અસ્તિત્વમાં જ નથી" એ દલીલ એક વિચારસરણીનો દૃષ્ટિકોણ છે; વર્તણૂક-અર્થશાસ્ત્રીઓ આ સાથે સંમત નથી અને માને છે કે માણસો ખરેખર ઘણી વાર અતાર્કિક રીતે પણ વર્તે છે. ઉપરાંત, હેજ ફંડ્સ વિશેની વાત સામાન્ય રીતે કહેવાયેલી બાબત છે, કોઈ ચોક્કસ આંકડા કે અભ્યાસ મેં ચકાસ્યા નથી. મૂળ લેખકનું નામ તમારી ઇચ્છા મુજબ આપ્યું નથી.*