રેપર આપણું, મીઠાઈ પારકી

**All Wrapper, No Sweet**
**રેપર આપણું, મીઠાઈ પારકી**

પરાગ રતનપરા

ગુજરાતી લગ્નમાં ચાંદલાની ભેટ કરતાં વધારે ચર્ચા એના રેપિંગની થાય. અંદર ભલે સ્ટીલનો એક સાદો ડબ્બો હોય, ઉપર સોનેરી કાગળ, રેશમી રિબન, ચમકતું કાર્ડ અને એક નાનકડું પ્લાસ્ટિકનું ફૂલ. મહેમાન હાથમાં લઈને કહે, "વાહ, શું પેકિંગ છે!" અંદર શું છે એ કોઈ પૂછતું નથી, અને પૂછે તો એ અસભ્ય ગણાય.

આપણું સેમિકન્ડક્ટર સપનું અત્યારે બરાબર આ જ મંડપમાં ઊભું છે. સરકારી સબસિડીએ કંપનીઓને ચિપ બનાવવા તરફ નહીં, ચિપ પેક કરવા તરફ ખેંચી છે. અને એ પેકેજિંગના ધંધામાં ચીન અને મલેશિયા વર્ષોથી પલાંઠી વાળીને બેઠા છે. આપણે મોડા આવ્યા, અને આવીને પણ સીધા સૌથી ભીડવાળા કાઉન્ટર પર ઊભા રહી ગયા.

**રસોઈ બીજાની, ટિફિન આપણું**

ચિપની દુનિયા સમજવી હોય તો રસોડું યાદ કરો. પહેલો તબક્કો છે "ફેબ", જ્યાં સિલિકોનની પાતળી વેફર પર અબજો સૂક્ષ્મ સર્કિટ કોતરાય. આ અસલ રસોઈ છે, જ્યાં સ્વાદ નક્કી થાય. બીજો તબક્કો છે પેકેજિંગ અને ટેસ્ટિંગ: તૈયાર વેફર કાપો, દરેક ટુકડાને ખોખામાં બેસાડો, તપાસો, ઉપર નામ છાપો અને રવાના કરો. આ ટિફિન સર્વિસ છે. શાક બીજા ઘરમાં બન્યું, આપણે ડબ્બામાં ભર્યું, ઢાંકણું બંધ કર્યું અને રબર બેન્ડ ચડાવ્યું.

ટિફિન સર્વિસમાં કોઈ શરમ નથી. પણ ટિફિનવાળો પોતાને મહારાજ કહેવડાવે ત્યારે વાત રમૂજી બને. દરેક પેકેજિંગ પ્લાન્ટના ઉદ્ઘાટન પર એવો માહોલ સર્જાય છે જાણે દેશે પોતાનું સૂર્યમંડળ બનાવ્યું હોય. રિબન કપાય, નારિયેળ ફૂટે, ભાષણ થાય, અને બીજા દિવસે WhatsApp પર ફોરવર્ડ: "ભારતની પહેલી ચિપ તૈયાર!" ચિપ તૈયાર નથી થઈ, ચિપનું ખોખું તૈયાર થયું છે. પણ ઉત્સાહના વરઘોડામાં આટલી ઝીણી વાત કોણ સાંભળે?

**સાણંદ: નેનોથી નેનોમીટર સુધી**

ગુજરાતી વાચકને આ વાર્તાનું સરનામું પરિચિત લાગશે. સાણંદ, જ્યાં એક સમયે લાખ રૂપિયાની નેનો કારનું સપનું ઊગ્યું હતું, ત્યાં આજે ચિપનાં કારખાનાં ઊભાં થયાં છે. એક પછી એક મોટાં નામ આવ્યાં, મોટાં રોકાણ આવ્યાં, મોટી હેડલાઇન્સ આવી. અને લગભગ બધાં કારખાનાં એક જ કામ કરે છે: પેકિંગ અને ટેસ્ટિંગ. સરકાર આ પ્લાન્ટ્સ માટે પણ મોટી નાણાકીય સહાય આપે છે, પ્રોજેક્ટ ખર્ચનો લગભગ અડધો ભાગ. એટલે કે અડધું બિલ જનતાના પૈસાથી ભરાય, જેથી આપણે બીજા દેશની રસોઈ સુઘડ ડબ્બામાં ભરી શકીએ.

આ એવું છે જેમ પિતાજી દીકરાને કેટરિંગનો ધંધો કરવા લાખો રૂપિયા આપે, અને દીકરો રસોઇયો રાખવાને બદલે પાર્સલ સીલ કરવાનું મોંઘું મશીન લઈ આવે. પછી સગાંવહાલાંમાં ગર્વથી કહે, "આપણું પણ ફૂડ બિઝનેસ છે."

અને ધોલેરા? એ સ્માર્ટ સિટી જેના રંગીન નકશા આપણે વર્ષોથી જોઈએ છીએ, ત્યાં દેશનો પહેલો અસલ ચિપ ફેબ બની રહ્યો છે. આશા જીવંત છે, પણ એ હજી બાંધકામમાં છે. એટલે ઘરનું ચિત્ર કંઈક આવું છે: દીવાનખાનામાં દસ લોકો રેપિંગ પેપર કાપે છે, અને રસોડામાં એક જણ હજી ગેસનો બાટલો આવવાની રાહ જુએ છે.

**સૌથી નીચલું પગથિયું, અને ત્યાં પણ લાઇન**

ખરો વ્યંગ આપણે ક્યાં ઊભા છીએ એમાં છે. ચિપ ઉદ્યોગની સીડીમાં પેકેજિંગ સૌથી નીચલું પગથિયું છે, જ્યાં નફો સૌથી પાતળો અને સ્પર્ધા સૌથી જાડી. ચીન અને મલેશિયા પાસે દાયકાઓનો અનુભવ, તૈયાર સપ્લાયર, તાલીમ પામેલા કારીગરો અને ઓછો ખર્ચ છે. આપણે એ જ પગથિયા પર પગ મૂક્યો જ્યાં પહેલેથી જગ્યા નથી.

આ લગ્નના જમણવારમાં છેલ્લે પહોંચવા જેવું છે. સ્વીટ ડિશ ખતમ, ફરસાણ ખતમ, એટલે સીધા દાળ-ભાતની લાંબી લાઇનમાં. પછી ઘરે આવીને કહેવું, "આપણે પણ જમી આવ્યા, ભવ્ય વ્યવસ્થા હતી."

અહીં ભારતીય માનસિકતા પકડાઈ જાય છે. આપણને "શરૂઆત કરી" એનો આનંદ એટલો ગમે છે કે "ક્યાં પહોંચવું છે" એ પ્રશ્ન પૂછવો અપશુકન લાગે. દીકરાને કૉલેજમાં એડમિશન મળે તો પેંડા વહેંચાય, પણ એ ભણીને શું કરશે એ પ્રશ્ન કોઈ નથી પૂછતું. ઉદ્ઘાટનનો ફોટો દરેક ઓફિસની દીવાલ પર ટીંગાય, દસ વર્ષ પછી એ પ્લાન્ટ શું કરે છે એનો ફોટો ક્યાંય નથી મળતો.

**મગજ આપણું, શરીર પારકું**

સૌથી વિચિત્ર વિરોધાભાસ તો એ છે કે દુનિયાની મોટી ચિપ કંપનીઓની ડિઝાઇન ટીમોમાં બેંગ્લોર અને હૈદરાબાદના હજારો ભારતીય એન્જિનિયરો બેઠા છે. ઘણી ચિપનું મગજ ભારતીય દિમાગમાં ઘડાય છે. પછી એ ડિઝાઇન દરિયો ઓળંગીને બીજા દેશના ફેબમાં જાય, ત્યાં ચિપ જન્મે, અને હવે કદાચ પેકિંગ માટે પાછી ભારત આવે. વાર્તાની પહેલી લીટી આપણી, છેલ્લી લીટી આપણી, પણ વચ્ચેની આખી નવલકથા બીજાની.

આ આપણી જૂની ટેવ છે. ડિઝાઇન, ઓફિસ, લેપટોપ, એરકન્ડિશન્ડ કેબિન, આ બધું પ્રતિષ્ઠિત. ભઠ્ઠી, મશીન, રસાયણ, રાતની શિફ્ટ, આ બધું "ઠીક છે, કોઈક તો કરશે." આપણે દીકરાને કહ્યું, "ભણીને સાહેબ બનજે." કોઈ માએ ન કહ્યું, "ભણીને ભઠ્ઠી ચલાવતાં શીખજે." પરિણામ એ કે ચિપ ડિઝાઇન કરનારા લાખો, પણ ફેબનું મશીન સંભાળી શકે એવા હાથ ગણ્યાગાંઠ્યા.

**ક્લીનરૂમ અને આપણી ગલી**

ચિપ પ્લાન્ટના ક્લીનરૂમ એટલા ચોખ્ખા હોય છે કે ત્યાં હવામાં ધૂળનો એક-એક કણ ગણાય છે. કર્મચારી અવકાશયાત્રી જેવાં કપડાં પહેરીને અંદર જાય. અને એ જ પ્લાન્ટના દરવાજાની બહાર? ચાની કીટલી પાસે ફેંકેલા પ્લાસ્ટિકના કપ, રસ્તા પર પાનની પિચકારી, અને ખુલ્લી ગટર. એક જ દેશમાં દુનિયાનો સૌથી સ્વચ્છ ઓરડો અને સૌથી નિશ્ચિંત ફૂટપાથ. આ જ આપણો સ્વભાવ છે: જ્યાં વિદેશી ગ્રાહક જુએ ત્યાં બધું ચમકાવીએ, જ્યાં આપણે જીવીએ ત્યાં "ચાલશે."

**સબસિડીનો શીરો**

પેકેજિંગથી શરૂઆત કરવી ખોટી નથી. તાઇવાન અને કોરિયા પણ નીચેથી જ ઉપર ચડ્યાં. ફરક એટલો કે એમણે પહેલા પગથિયાને મંઝિલ નહોતી માની. આપણો ડર એ છે કે સબસિડીનો ગરમ શીરો ખાઈને આપણી કંપનીઓ પેકિંગના આરામદાયક ધંધામાં જ ઝોકું ખાઈ જશે. ભારતીય ઉદ્યોગનો ઇતિહાસ કહે છે કે જ્યાં સુધી સરકાર અડધું બિલ ચૂકવે ત્યાં સુધી ઉત્સાહ આકાશે, અને સહાય બંધ થાય એટલે અચાનક "બજારની પરિસ્થિતિ અનુકૂળ નથી" એવું પ્રેસ રિલીઝ આવે.

અસલ ચિપ બનાવવી એટલે દાયકાઓની ધીરજ, અબજોનું જોખમ, અને વારંવાર નિષ્ફળ જવાની તૈયારી. આપણા સમાજમાં ધીરજ લગ્નની કંકોતરીના RSVP સુધી જ ટકે છે, અને નિષ્ફળતા તો પડોશીને ખબર ન પડે એ રીતે છુપાવવાની વસ્તુ છે.

લગ્નની ભેટનું રેપિંગ ગમે તેટલું સુંદર હોય, મહેમાનને વર્ષો પછી યાદ રહે છે અંદરની વસ્તુ. દુનિયા પણ એક દિવસ આપણું પેકેટ ખોલશે. ત્યારે અંદર આપણી પોતાની ચિપ હશે, કે ફરી કોઈ બીજાની મીઠાઈ, આપણા સોનેરી કાગળમાં લપેટેલી?

**Real but Weird Facts / સાચી પણ વિચિત્ર હકીકતો**

- સાણંદનો એક પેકેજિંગ પ્લાન્ટ દરરોજ આશરે 60 લાખ ચિપ્સ પ્રોસેસ કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. રોજ આટલી ચિપ્સ પેક થાય, પણ એમાંથી એક પણ ભારતમાં "જન્મી" નથી.
- ભારતનો પહેલો વ્યાપારી ફેબ 28 નેનોમીટર ટેકનોલોજી પર ચાલશે, જે દુનિયાના અદ્યતન ઉત્પાદકો માટે એક દાયકા કરતાં વધુ જૂની છે. આપણે નવું ઘર બનાવીએ છીએ, પણ નકશો જૂના મોડેલનો.
- એક 28 નેનોમીટર ફેબ ચલાવવા દરેક શિફ્ટમાં આશરે એક હજારથી દોઢ હજાર તાલીમબદ્ધ એન્જિનિયરો જોઈએ. દેશ દર વર્ષે લાખો એન્જિનિયરો બનાવે છે, પણ ફેબનો અનુભવ ધરાવતા જૂજ.

પરાગ રતનપરા

If you like it, please share it.

#Semiconductors #MakeInIndia #ChipPackaging #IndiaSemiconductorMission
#સેમિકન્ડક્ટર #સાણંદ #ગુજરાતી_વ્યંગ #ચિપ_નહીં_પેકિંગ