ઓમકાર રણકાર: એક અગમ્ય અને ગુહ્ય અર્થ

# ઓમકાર રણકાર: એક અગમ્ય અને ગુહ્ય અર્થ

*લેખક: પરાગ રતનપારા*

અંધકારમય ખંડરોમાં જેમ એક દીવો પ્રકાશ ફેલાવે, તેમ આ ગહન સંસારમાં ઓમકારનો રણકાર વ્યાપેલો છે. એક નાદ, જે સામાન્ય શ્રવણથી પર, પણ આત્માના અંતરંગ કક્ષમાં સંભળાય છે. એક વિભ્રાંતિમાં, અધૂરી સમજણમાં, આપણે સૌ રહીએ છીએ, પરંતુ ઓમકારનો સ્પર્શ થતાં જ, આ વિભ્રાંતિના અવગુંઠન ધીરે ધીરે ઓગળવા લાગે છે.

ગુર્જિએફના શબ્દોમાં, આ આપણા માટે એક "શોક" સમાન છે - આત્મજાગૃતિનું એક આવશ્યક આઘાત. તેમના રૂસી ઉચ્ચારણમાં, "અંદરની સંગીત" ને શોધવાની યાત્રા. જ્યારે રાજેન વાકિલજી આને "ધ્યાનની ગોદીમાં ઊભરતો પ્રાચીન રણકાર" તરીકે વર્ણવે છે.

મધ્ય ગુજરાતના પ્રાચીન મંદિરમાં એક વખત એક સંત બેઠા હતા. મંદિરનો ઘંટ જ્યારે વાગતો, ત્યારે તેનો રણકાર સાત મિનિટ સુધી ટકી રહેતો. લોકો ધીમે ધીમે ચાલ્યા જતા, પણ સંત આ રણકારને સાંભળતા રહેતા, પછી પણ, જ્યારે અન્ય કોઈના કાને તે પહોંચતો બંધ થઈ ગયો હતો. તેઓ જાણતા હતા કે આ રણકાર ક્યારેય સંપૂર્ણ બંધ થતો નથી - ફક્ત આપણી શ્રવણશક્તિ જ સીમિત થઈ જાય છે.

આપણે હોવાના જે સ્તરો છે, તે દરેક સ્તર પર ઓમકારની અભિવ્યક્તિ અલગ રીતે થાય છે. ગુર્જિએફની "ઑક્ટેવ્સ" ની સિદ્ધાંત પ્રમાણે, દરેક કંપન એક આવર્તન ચક્રનો ભાગ છે. આપણું શરીર - સ્થૂળ યંત્ર, આપણી લાગણીઓ - મધ્યમ યંત્ર, અને આપણી બુદ્ધિ - સૂક્ષ્મ યંત્ર, ત્રણેય અલગ-અલગ તરંગલંબાઈઓ પર સ્પંદિત થાય છે. ઓમકાર એ સપ્તસૂર છે જે આ ત્રણેયને એક અનુરણનમાં લાવી શકે છે.

રાજેન વાકિલજીના શાંત શબ્દોમાં, "ઓમકાર એક ચાવી છે, ભીતરના દરવાજા ખોલવાની." તેમની શિક્ષાઓમાં, આ રણકારને ફક્ત સાંભળવાનું નથી, પણ તેમાં સંપૂર્ણપણે ઓતપ્રોત થવાનું છે. પ્રાચીન વૈદિક અને તાંત્રિક પરંપરાઓના ગહન જ્ઞાનને સમકાલીન સમજમાં અવતરિત કરતાં, તેઓ શીખવે છે કે ઓમકાર ફક્ત ધ્વનિ નથી, પણ આપણાં અસ્તિત્વના ત્રણ સ્તરોના સમન્વયનું પ્રતીક છે.

ગુર્જિએફની "અવરોધક બિંદુઓ" ની સમજણને લાગુ કરતા, આપણે જોઈ શકીએ છીએ કે ઓમકારના ત્રણ ઘટકો - અ, ઉ, અને મ, ત્રણ અલગ વિશ્વો દર્શાવે છે. પ્રથમ, "અ" - સ્થૂળ, દ્રશ્યમાન જગત; બીજું, "ઉ" - સૂક્ષ્મ, લાગણીઓનું જગત; અને ત્રીજું, "મ" - કારણ, બુદ્ધિનું જગત. આ ત્રણેય વચ્ચે જે વિભાજન છે, તે જ અવરોધક બિંદુઓ છે. ઓમકાર આ ત્રણેયને સાંકળી, એક અખંડ ચેતના તરફ લઈ જાય છે.

પ્રાચીન સભ્યતાના ખંડેરોની જેમ, આપણી ભીતર પણ એક પ્રાચીન યાદ દબાયેલી છે - ઓમકારની યાદ. આપણા હૃદયના એક કોણમાં, જેને રાજેન વાકિલજી "હૃદયગુફા" કહે છે, ત્યાં આ રણકારની પ્રતિધ્વનિ સતત ગુંજતી રહે છે. પણ આપણા બાહ્ય જીવનનો કોલાહલ એટલો તીવ્ર છે કે આ સૂક્ષ્મ રણકાર આપણા ચેતનાના સ્તર સુધી પહોંચી શકતો નથી.

પણ જો કોઈ શાંત સંધ્યાએ, જ્યારે સૂર્ય ક્ષિતિજમાં વિલીન થતો હોય, આપણે એક ક્ષણ માટે થોભીએ, શ્વાસને ધીમો કરીએ, અને આંતરિક શ્રવણ તરફ વળીએ, તો કદાચ આપણને પણ તેનો અનુભવ થઈ શકે. જેમ સુસન્ના ક્લાર્કની કલ્પનાશીલ કથાઓમાં અદ્રશ્ય જગત અચાનક દૃશ્યમાન થઈ જાય છે, તેમ ઓમકારનો રણકાર પણ ધીમે ધીમે આપણી ચેતનામાં પ્રગટ થવા લાગે છે.

ગુર્જિએફના શિષ્યો આને "યાદ" કહેતા - પોતાની વાસ્તવિક અસ્તિત્વની યાદ. આપણે કોણ છીએ, કેવા હતા, અને કેવા થઈ શકીએ, તેનું સ્મરણ. ઓમકાર એ ધાગો છે જે આપણને આપણા મૂળ સ્વરૂપ સાથે જોડે છે.

"ઓમ" શબ્દની ગણના કરો - એક અક્ષર, પણ ત્રણ ધ્વનિઓ. સરળ, પણ અનંત. અવ્યક્ત, પણ સર્વત્ર વ્યાપેલ. એક એવો રણકાર, જે સંસારના કોલાહલમાં દબાઈ ગયો છે, પણ જો આપણે સાંભળવાનું શીખીએ, તો ફરી એકવાર સ્પષ્ટ થઈ શકે છે.

આધુનિક વિજ્ઞાન પણ ધીરે ધીરે સ્વીકારી રહ્યું છે કે બ્રહ્માંડનું મૂળભૂત સ્વરૂપ કંપન છે. પ્રાચીન ઋષિઓએ શતાબ્દીઓ પહેલાં ઓમકારને "નાદબ્રહ્મ" - કંપનરૂપી પરમતત્વ કહ્યું, તેની સત્યતા આજે વિજ્ઞાન દ્વારા સમર્થિત થઈ રહી છે.

આ એક અનોખો સંગમ છે - પ્રાચીન અને આધુનિક, પૌર્વાત્ય અને પાશ્ચાત્ય, ગુરુકુલ અને પ્રયોગશાળા. બધા એક જ સત્ય તરફ ઇશારો કરે છે: ઓમકાર એક વૈશ્વિક નિયમ છે, જેનું પ્રતિબિંબ આપણી ભીતર પણ છે.

ભલે સમય પસાર થાય, સંસ્કૃતિઓ પરિવર્તન પામે, પણ ઓમકારનો રણકાર અવિરત ચાલુ રહે છે. તે આપણા ચિત્તના પડદા પર, જેમ નર્તકીના પગની ઝાંઝરીઓનો રણકાર, નાજુક પણ અસરકારક રીતે વિસ્તરતો રહે છે. આપણે તેને ઓળખીએ કે ન ઓળખીએ, તે હાજર છે. આપણે તેને સાંભળીએ કે ન સાંભળીએ, તે ગાતો રહે છે.

અંધકારની કાળી ચાદર નીચે પણ, એક વિચિત્ર, રહસ્યમય પ્રકાશ છે - ઓમકારનો પ્રકાશ. આપણે તેના તરફ પાછા ફરીએ ત્યારે, તે હંમેશા ત્યાં જ હોય છે, જેમ ઘરનો દીવો, જે ભટકતા મુસાફરને માર્ગ બતાવે છે.