નસીબ: ચોપડો ન બતાવતો મુનીમ

**Luck: The Accountant Who Never Shows the Ledger**
**નસીબ: ચોપડો ન બતાવતો મુનીમ**

✍️ પરાગ રતનપરા

ગુજરાતી માણસ બે વસ્તુ પર આંખ મીંચીને ભરોસો કરે છે. એક, શેરબજારની "પાકી ટીપ". બીજું, પોતાનું નસીબ. ટીપ ખોટી પડે તો વાંક ટીપ આપનારનો. નસીબ ખોટું પડે તો વાંક ભગવાનનો. અને પોતાનો વાંક? એ શબ્દ આપણા શબ્દકોશમાં છપાયો જ નથી. છપાયો હોય તો પણ પ્રૂફ-રીડિંગમાં કોઈએ કાઢી નાખ્યો છે.

જરા વિચારો. કોઈને પચાસ લાખની લોટરી લાગે તો એ શું કહે? "મેં જ નંબર પસંદ કરેલો, મારી દીકરીની જન્મતારીખ! મને ખબર જ હતી!" એટલે કે જીત = મારી બુદ્ધિ. અને એ જ માણસનો કોઈ સ્વજન અચાનક ચાલ્યો જાય ત્યારે? "ઉપરવાળાની મરજી, આપણું શું ચાલે?" જીતમાં 'હું', હારમાં 'ઉપરવાળો'. ક્રેડિટ આપણા ખાતે, ડેબિટ ઈશ્વરના ખાતે. આ દેશનો સૌથી મોટો બેલેન્સ-શીટ ફ્રોડ છે, અને એનું ઑડિટ કોઈ કરતું નથી.

હવે અસલી વાત. નસીબ નામની આ ચીજનો નેવું ટકા ભાગ અજાગ્રત મનનું કામ છે. રોજની ટેવો. કોને ફોન કર્યો, કોને ન કર્યો. ગુસ્સામાં બોલાયેલું એક વાક્ય. "ના" પાડવાની હિંમત નહોતી ત્યારે બોલાયેલું "હા". સવારે દસ મિનિટ મોડું ઊઠવું, વીસ વર્ષ સુધી. આ બધું ધીમે, ચૂપચાપ, અદ્રશ્ય રીતે કામ કરે છે, જેમ નદીનું પાણી પથ્થર કાપે. આપણે એને "નસીબ" કહીએ છીએ, કારણ કે આપણે એનો હિસાબ ક્યારેય રાખ્યો નથી.

બાકીના દસ ટકા એક્સ્ટ્રીમ છે. લોટરી. અકસ્માત. અચાનક મૃત્યુ. વિમાન ચૂકી જવું અને એ જ વિમાન તૂટી પડવું. અને મજા જુઓ. આપણે આખી જિંદગીનાં મંદિરો આ દસ ટકા પર બાંધીએ છીએ. નેવું ટકા માટે કોઈ ધ્યાન નથી, દસ ટકા માટે જ્યોતિષી, રત્ન, વિધિ અને મોબાઈલમાં ત્રણ રાશિ-ભવિષ્યની ઍપ.

આપણા રમેશભાઈને ઓળખો છો? દસ આંગળીમાંથી સાત આંગળીમાં વીંટી. દુકાને લીંબુ-મરચાં. ગાડીમાં ગણપતિ. પણ ઑફિસ રોજ મોડા પહોંચે, બૉસને મીટિંગમાં ઉતારી પાડે, અને પ્રમોશન ન મળે ત્યારે કહે, "મારા નસીબમાં જ નથી, શનિ નડે છે." બિચારો શનિ. કરોડો કિલોમીટર દૂર બેઠો બેઠો રમેશભાઈની લેટ-લતીફીનો આરોપી બને છે.

**હવે પ્રશ્ન: શું આની પાછળ કોઈ ઊંડો, ગૂઢ, આધ્યાત્મિક ભાગ છે?**

છે. અને રમૂજ એ છે કે ત્રણેય મોટા ધર્મો આ નેવું-દસનો ખેલ સદીઓ પહેલાં સમજી ગયા હતા. આપણે જ વાંચ્યું, પણ સમજ્યા નહીં.

**હિંદુ ધર્મ** કર્મના ત્રણ ખાતાં રાખે છે. સંચિત, એટલે જમા થયેલું. પ્રારબ્ધ, એટલે ધનુષ્યમાંથી છૂટી ગયેલું તીર, જે હવે પાછું નહીં વળે. અને ક્રિયમાણ, એટલે હાથમાં રહેલું તીર, જે હજી તમારું છે. લોટરી અને અચાનક વિયોગ એ પ્રારબ્ધનું છૂટેલું તીર છે. પણ રોજનું જીવન? એ ક્રિયમાણ છે, તમારા હાથમાં. વળી શાસ્ત્રો કહે છે કે 'સંસ્કાર' એટલે જૂની છાપો આપણને અંદરથી ચલાવે છે. આજનો મનોવિજ્ઞાની જેને 'અનકૉન્શિયસ' કહે છે, તે આપણા ઋષિઓ 'સંસ્કાર' કહી ગયા. ફરક એટલો કે મનોવિજ્ઞાની ફી લે છે.

આપણે માનીએ છીએ કે છઠ્ઠીની રાત્રે વિધાતા બાળકનાં લેખ લખી જાય છે. અને પછી આખી જિંદગી પંડિતજીને અગિયારસો એક રૂપિયા આપીને એ લેખ ભૂંસાવવાનો પ્રયત્ન કરીએ છીએ. વિધાતાની પેન પર ભરોસો, પણ રબર પંડિતજીનું! ગીતા કહે છે, "કર્મ પર અધિકાર છે, ફળ પર નહીં." આપણે ગીતા પર હાથ મૂકીને સોગંદ ખાઈએ, અને પછી પૂછીએ, "પણ ફળ ક્યારે મળશે?"

**ઇસ્લામ** 'તકદીર'ની વાત કરે છે. માન્યતા છે કે 'લૌહ-એ-મહફૂઝ' નામની સુરક્ષિત તખ્તી પર બધું પહેલેથી લખાયેલું છે. 'મકતૂબ', એટલે લખાઈ ગયું છે. પણ એ જ પરંપરા કહે છે કે દુઆ તકદીર બદલી શકે છે. અને એક મશહૂર હદીસ, જે આપણા સમાજે ખાસ વાંચવા જેવી છે: પહેલાં ઊંટ બાંધો, પછી અલ્લાહ પર ભરોસો રાખો. એટલે કે નેવું ટકા ઊંટ બાંધવામાં, દસ ટકા ભરોસામાં. આપણે ઊલટું કરીએ છીએ. ઊંટ ખુલ્લું મૂકીને આખી રાત દુઆ કરીએ છીએ કે ઊંટ ભાગે નહીં.

**ખ્રિસ્તી ધર્મ** 'પ્રોવિડન્સ', એટલે ઈશ્વરની દૂરંદેશી યોજનામાં માને છે. બાઇબલમાં 'સભાશિક્ષક'નું પુસ્તક સાફ કહે છે કે સમય અને સંજોગ સૌને નડે છે. ઝડપી દોડનાર જ રેસ જીતે એવું જરૂરી નથી. અને પછી આવે છે જૉબ (અય્યૂબ)ની કથા. એક સદાચારી માણસ, જે બધું ગુમાવી બેસે છે: સંતાન, સંપત્તિ, આરોગ્ય. અને એના મિત્રો આવીને કહે છે, "તેં જરૂર કોઈ પાપ કર્યું હશે."

ઓળખાયું? આ એ જ દૃશ્ય છે જે આપણા દરેક બેસણામાં ભજવાય છે. સફેદ કપડાં, ધીમો અવાજ, અને ખૂણામાંથી ફુસફુસાટ: "આગલા જનમનાં કર્મ હશે..." યોહાનની સુવાર્તામાં જન્મથી અંધ માણસ વિશે ઈસુને પુછાયું કે પાપ કોનું, એનું કે એનાં માબાપનું? જવાબ હતો: કોઈનું નહીં. બે હજાર વર્ષ પહેલાં આ જવાબ અપાઈ ગયો. આપણે હજી સવાલ જ પૂછીએ છીએ.

**તો ત્રણેય એકસરખું કેમ કહે છે?**

કારણ કે માણસનું મન અકસ્માતને પચાવી શકતું નથી. "બસ, એમ જ થયું" એ વાક્ય માણસ માટે મૃત્યુથી પણ વધુ ડરામણું છે. એટલે દરેક ધર્મે એક જ ગૂઢ નકશો દોર્યો. જે દેખાય છે તે હિમશિલાની ટોચ છે. નીચે કર્મ છે, તકદીર છે, પ્રોવિડન્સ છે. ભાષા જુદી, ભગવાન જુદા, પણ ગણિત એ જ: દેખાતું દસ ટકા, ન દેખાતું નેવું ટકા. અને એ ન દેખાતા નેવું ટકાનો મોટો ભાગ, ભાઈ, આપણા જ મનની અંદર પડ્યો છે.

**સમાજનો દંભ તો જુઓ.**

"બધું ઉપરવાળાના હાથમાં છે," એમ બોલીને આપણે સરકારી ઑફિસના પટાવાળાના હાથમાં પાંચસોની નોટ મૂકીએ છીએ. "નસીબમાં હશે તે મળશે," એમ કહીને સવારે ચાર વાગ્યે ઍડમિશન ફૉર્મની લાઇનમાં ઊભા રહીએ છીએ. લોટરી લાગે એટલે સુડતાળીસ નવા પિતરાઈ ભાઈઓ ફૂટી નીકળે છે, બધાને "સાથે મોટા થયા"નું યાદ આવી જાય છે. અને કોઈ યુવાન અચાનક જાય ત્યારે સમાજ કહે, "સારા માણસને ભગવાન વહેલા બોલાવી લે." તો પછી દીર્ઘાયુ માટે પ્રાર્થના કેમ કરીએ છીએ? ખરાબ માણસ બનવાની અરજી કરીએ છીએ?

લોટરી અને વિયોગ, બંને એક જ સિક્કાની બે બાજુ છે. બંનેમાં માણસ અચાનક "કેમ મારી સાથે?" પૂછે છે. ફરક એટલો કે જીતમાં આ પ્રશ્ન કોઈ પૂછતું નથી. કોઈ લોટરી-વિજેતા મંદિરે જઈને રડતો નથી કે "હે પ્રભુ, મને જ કેમ પસંદ કર્યો? મેં એવું શું પુણ્ય કર્યું?" પ્રશ્નો ફક્ત ડેબિટ વખતે જ જાગે છે.

નસીબ એ એવો મુનીમ છે જે ક્યારેય ચોપડો બતાવતો નથી. પણ સાચું કહું? એ ચોપડાનાં નેવું ટકા પાનાં આપણા જ અક્ષરમાં લખાયેલાં છે. રોજેરોજ, ટેવથી, અજાણતાં. બાકીના દસ ટકા માટે નાળિયેર વધેરો, ચાદર ચઢાવો, મીણબત્તી સળગાવો. ત્રણેય ધર્મ એક વાતે સંમત છે કે એ દસ ટકા તમારા હાથમાં નથી. અને બાકીના નેવું ટકા માટે? કોઈ ધર્મ, કોઈ જ્યોતિષી, કોઈ વીંટી તમને બચાવવા આવવાની નથી.

શનિને માફ કરી દો. એ બિચારો બહુ દૂર છે.

**સાચી પણ વિચિત્ર હકીકતો (Real but Weird Facts)**

- ૧૯૭૮ના એક જાણીતા અમેરિકન અભ્યાસમાં જોવા મળ્યું કે થોડા સમય પછી લોટરી-વિજેતાઓ સામાન્ય લોકો કરતાં ખાસ વધુ સુખી નહોતા. ઊલટું, રોજિંદી નાની ખુશીઓમાં એમને ઓછો આનંદ આવતો હતો.
- અમેરિકાના પાર્ક રેન્જર રૉય સલિવન પર જીવનમાં સાત વખત વીજળી પડી, અને એ દરેક વખતે બચી ગયા. ગિનીસ બુકમાં નોંધાયેલું આ નસીબ હતું કે કમનસીબ, એ આજ સુધી નક્કી થઈ શક્યું નથી.
- જાપાનના ત્સુતોમુ યામાગુચી ૧૯૪૫માં હિરોશિમા અને નાગાસાકી, બંને અણુબૉમ્બમાંથી બચી ગયા હતા, અને ૯૩ વર્ષ જીવ્યા. ઑફિસના કામે હિરોશિમા ગયા હતા, અને ઘરે નાગાસાકી પાછા ફર્યા હતા.

✍️ પરાગ રતનપરા

If you like it, please share it.

#Luck #Karma #Destiny #IndianSociety
#નસીબ #કર્મ #તકદીર #ગુજરાતીલેખ