મુક્ત બજાર અને ઘડાયેલું બજાર: ચીન અને ભારતની વાત

# મુક્ત બજાર અને ઘડાયેલું બજાર: ચીન અને ભારતની વાત

*— પરાગ રતનપરા*

---

અર્થશાસ્ત્ર એક વિચિત્ર વસ્તુ છે. એમાં ગણિત ઓછું અને માણસ વધારે છે. હું આજકાલ એક સવાલ સાથે રમી રહ્યો છું — મગજના પાછળના ખૂણામાં એ સવાલ ફરતો રહે છે, ઊંઘમાં પણ ઊઠે છે, ચાની ચૂસકી સાથે પણ આવે છે. સવાલ છે: બજાર શું છે? બજાર "મુક્ત" હોય છે કે "ઘડાયેલું" હોય છે?

આ બે શબ્દો — free market અને designed market — સાંભળવામાં સાદા લાગે છે. પણ એમાં બે સંસ્કૃતિઓ, બે ફિલસૂફીઓ, બે દેશો, બે ભવિષ્યો છુપાયેલાં છે.

સાદી વાત પહેલાં. એકદમ સાદી. બાળકને સમજાય એવી.

કલ્પના કરો કે એક ગામ છે. ગામમાં એક ચોક છે. ચોકમાં લોકો શાકભાજી વેચવા આવે છે. કોઈ ટામેટાં લાવે, કોઈ બટાકા, કોઈ ભીંડા. કોઈ ભાવ નક્કી નથી કરતું. જેને જે જોઈએ તે ખરીદે. જે ખરાબ માલ વેચે તેનો માલ વેચાય નહીં. જે સસ્તો અને સારો આપે તેની લાઇન લાગે. આ *મુક્ત બજાર* છે. એમાં કોઈ રાજા નથી, કોઈ મંત્રી નથી, કોઈ અધિકારી નથી. ફક્ત ખરીદનાર અને વેચનાર છે. ભાવ આપોઆપ નક્કી થાય છે — જેમ નદીનું પાણી આપોઆપ નીચે વહે છે.

હવે બીજી કલ્પના. એ જ ગામમાં એક મુખિયા આવે છે. મુખિયા કહે છે — "આજે ટામેટાં ૨૦ રૂપિયે કિલો વેચાશે. બટાકા ૧૫ રૂપિયે. ભીંડા ૩૦ રૂપિયે. અને ફક્ત આ પાંચ માણસો જ વેચી શકશે. બાકી બધા પોતાનું બીજું કામ કરે." મુખિયા ચતુર છે. તે વિચારે છે — "આ ગામમાં આવતા પાંચ વર્ષમાં શું ઉગાડવું જોઈએ? દૂધ વધારે જોઈએ છે. તો ચાલો, ગાયો ખરીદીએ. કારખાનું નાખીએ. રસ્તા બનાવીએ." આ *ઘડાયેલું બજાર* છે. એમાં હાથ છે. એમાં દિમાગ છે. એમાં યોજના છે.

હવે, આ બંનેમાં કોણ સાચું?

આ જ સવાલ મને સતાવે છે.

અમેરિકા પહેલું મોડેલ છે — મુક્ત બજારનું મંદિર. ત્યાં એમ માનવામાં આવે છે કે બજાર પોતે જ જાણે છે. Adam Smithનો "invisible hand" — અદૃશ્ય હાથ. તમે તમારા સ્વાર્થ માટે કામ કરો, હું મારા સ્વાર્થ માટે કામ કરું, અને બંનેના સ્વાર્થ મળીને સમાજનું ભલું થશે. એ સિદ્ધાંત છે. ચાલીસ વર્ષ સુધી દુનિયાએ એ માન્યું. રેગન, થેચર, ક્લિન્ટન — બધાએ એ જ ગાયું.

પણ ચીન? ચીને બીજું રસ્તો પકડ્યો.

૧૯૭૮માં એક માણસ હતો — ડેંગ શિઆઓ પિંગ. નાનકડો, ચશ્માવાળો, ધીમી વાણીવાળો. તેણે કહ્યું — "કાળી બિલાડી હોય કે સફેદ, ઊંદર પકડે તે સારી." એ વાક્યમાં ચીનનું આખું અર્થશાસ્ત્ર સમાઈ ગયું. ચીને મૂડીવાદ અને સામ્યવાદ બંનેને ભેળવી નાખ્યા. સરકાર નક્કી કરશે કયું ક્ષેત્ર મહત્વનું છે — સેમિકન્ડક્ટર, solar panel, electric vehicle, AI. સરકાર ત્યાં પૈસા નાખશે, જમીન આપશે, સબસિડી આપશે, ટેકો આપશે. પણ અંદરોઅંદર કંપનીઓને લડવા દેશે. આ *designed market* છે. હાથી અને મધમાખી બંને એકસાથે.

પરિણામ? BYD નામની કંપની આજે Teslaથી વધારે electric cars વેચે છે. Huawei, TikTok, DJI — આ બધી કંપનીઓ પાછળ ચીની સરકારનો નક્શો છે. ૧૯૮૦માં ચીન ભારત કરતાં ગરીબ હતું. આજે ચીનની economy ભારતની પાંચ ગણી છે. આ આંકડા નથી, આ ઇતિહાસ છે.

ભારત? ભારતે ત્રીજો રસ્તો પકડ્યો — અથવા કહો કે કોઈ રસ્તો પકડ્યો જ નહીં.

૧૯૪૭થી ૧૯૯૧ સુધી ભારતે *designed market* રમ્યું — Licence Raj, Nehruનું Planning Commission, પંચવર્ષીય યોજનાઓ. પણ એમાં ચીનવાળી ચતુરાઈ ન હતી. ઘડતર હતું, પણ દિશા ન હતી. સરકારે બધું કરવાનું નક્કી કર્યું — scooter, bread, steel, hotel — બધું. પરિણામ? Hindustan Motors વર્ષો સુધી એક જ Ambassador ગાડી બનાવતી રહી, અને લોકો એ ખરીદવા માટે પાંચ વર્ષ waiting listમાં રહેતા.

પછી ૧૯૯૧ આવ્યું. મનમોહન સિંઘ આવ્યા. દરવાજા ખોલ્યા. *Free market* તરફ પગલાં માંડ્યાં. IT, pharma, telecom — આ ક્ષેત્રોમાં ભારતે ચમત્કાર કર્યા. Infosys, TCS, Wipro — આ કંપનીઓ સરકારે નથી બનાવી. એ બજારે બનાવી.

પણ મજાની વાત આ છે: જ્યાં સરકારે હાથ ખેંચ્યો ત્યાં ભારત આગળ વધ્યું. જ્યાં સરકાર રહી ત્યાં ભારત ખચકાયું. Railway આજે પણ લથડતું ચાલે છે. વીજળી બોર્ડ નબળાં છે. સરકારી બેંકો ખાડામાં છે.

તો શું મુક્ત બજાર જ જવાબ છે?

ના. અને અહીં વાત ઊંડી થાય છે.

કારણ કે ચીને બતાવી દીધું કે *designed market*થી પણ ચમત્કાર થાય — જો ઘડનાર ચતુર હોય, દૂરંદેશી હોય, અને ભ્રષ્ટ ન હોય. અમેરિકાએ પણ ખરેખર ક્યારેય "ફક્ત મુક્ત" બજાર ચલાવ્યું નથી. DARPA સરકારી હતી — એણે Internet બનાવ્યું. NASA સરકારી હતી — એણે Silicon Valleyને જન્મ આપ્યો. જે દવાઓ Pfizer વેચે છે તેના મૂળ સંશોધનમાં સરકારી પૈસા છે.

એટલે કે દુનિયામાં *સંપૂર્ણ* મુક્ત બજાર કે *સંપૂર્ણ* ઘડાયેલું બજાર છે જ નહીં. દરેક દેશ બે છેડા વચ્ચે ક્યાંક ઊભો છે.

સવાલ એટલો જ છે — *ક્યાં* ઊભા રહેવું?

ભારત માટે આ સવાલ આજે જ્વલંત છે. Semiconductorમાં સરકારે પૈસા નાખવા જોઈએ? EV માં સબસિડી આપવી જોઈએ? Mobile phone manufacturing માટે PLI schemeમાં પૈસા ઢાળવા જોઈએ? આ બધા *designed market*ના પ્રશ્નો છે. મોદી સરકાર આ દિશામાં જઈ રહી છે — ચીનની નકલ, પણ loktantrik રીતે.

સફળ થશે? ખબર નથી.

લોકશાહીમાં ઘડવું કઠિન છે. કારણ કે પાંચ વર્ષે ચૂંટણી આવે છે. નવી સરકાર આવે તો નવી યોજના. ચીનમાં ડેંગે જે પાયો નાખ્યો એ ચાલીસ વર્ષ ચાલ્યો. ભારતમાં એવી continuity છે? શંકાસ્પદ.

હું આ વિષય પર હજી વિચારું છું. હજી ઘસડું છું. હજી મગજના પાછળના ખૂણે એ સવાલ ફરે છે.

કદાચ સાચો જવાબ આ છે — બજાર મુક્ત પણ નથી, ઘડાયેલું પણ નથી. બજાર માનવ છે. અને માનવ અર્ધો દેવ, અર્ધો પશુ છે. તેને સંપૂર્ણ છૂટ આપો તો જંગલ થાય. તેને સંપૂર્ણ બાંધો તો પિંજરું થાય.

ચતુરાઈ વચ્ચેનું સંતુલન શોધવામાં છે.

અને એ સંતુલન — એ જ સાચું અર્થશાસ્ત્ર છે.

---

*(ક્યાંક વાંચ્યું હતું — "Economics is too important to be left to economists." આજે સમજાય છે કેમ.)*