મુઘલો, મોદી અને ઇતિહાસનો વિચિત્ર વ્યંગ

# મુઘલો, મોદી અને ઇતિહાસનો વિચિત્ર વ્યંગ

*— ચંદ્રકાંત બક્ષીની શૈલીમાં*

---

ઇતિહાસ એક વેશ્યા છે. જે રાજા આવે તેની સાથે સૂઈ જાય છે, અને સવારે ઊઠીને નવા ગ્રાહકની રાહ જુએ છે. આ વાક્ય કઠોર લાગે, પણ સત્ય કઠોર જ હોય છે. મીઠું સત્ય એ સત્ય નહીં, એ મીઠાઈ છે — ડાયાબિટીસના દર્દી માટે ઝેર.

આજકાલ એક વિચિત્ર વ્યંગ ચર્ચામાં છે. ભારતની સૌથી મોટી મુસ્લિમ સત્તા — મુઘલ સામ્રાજ્ય — એ જ આજની સૌથી મોટી હિન્દુ પાર્ટી — ભાજપ — ને જન્મ આપ્યો. બાબર જે બીજ વાવી ગયો, મોદી એનું ફળ ખાય છે. ઔરંગઝેબે જે મંદિર તોડ્યું, અયોધ્યામાં એનો બદલો લેવાયો. ત્રણસો વર્ષ પછી. સમય મોટો હિસાબી છે, ભાઈ. કોઈનું કશું બાકી રાખતો નથી. વ્યાજ સાથે વસૂલ કરે છે.

હું મુઘલોને ગાળ નહીં દઉં. બાબર એક કવિ હતો, તુર્કી ભાષાનો શ્રેષ્ઠ ગદ્યકાર. 'બાબરનામા' વાંચો — એક માણસ પોતાની નબળાઈઓ, વ્યસનો, પ્રેમ, પરાજય બધું લખે છે. આવી પ્રામાણિકતા ગાંધીજી પછી બહુ ઓછા ભારતીયોમાં જોવા મળી. અકબર — એક અભણ સમ્રાટ જેણે દીન-એ-ઇલાહી શરૂ કર્યો, રાજપૂત રાણીઓ સાથે લગ્ન કર્યાં, બિરબલને દરબારમાં બેસાડ્યો. શાહજહાંએ તાજમહેલ બનાવ્યો — એક કબર જે પ્રેમનું મંદિર બની ગઈ. દુનિયાની એકમાત્ર કબર જેને જોવા લોકો હસતા મોંએ આવે છે. બિરયાની, કબાબ, ગઝલ, ઉર્દૂ, લાલ કિલ્લો, ફતેહપુર સિક્રી — આ બધું મુઘલોની દેન છે. નકારવાથી નકારાશે નહીં.

પણ ઔરંગઝેબ? ઔરંગઝેબ જુદો માણસ હતો. ભાઈઓને મારી નાખ્યા, બાપને જેલમાં પૂર્યો — પોતાની બેટીએ બાપને પાણી આપ્યું એ જોઈને. જઝિયા ફરી લગાવ્યો, કેટલાંક મંદિરો તોડ્યાં, શીખ ગુરુ તેગ બહાદુરનું માથું દિલ્લીમાં કપાવ્યું. ઇતિહાસકારો કહે છે — "રાજકીય કારણ હતું, ધાર્મિક નહીં." હું કહું છું — કારણ ગમે તે હોય, માથું તો કપાયું જ હતું. રાજકારણના ચપ્પુથી કપાય કે ધર્મના, લોહી તો એક જ રંગનું નીકળે છે. મરનારને પૂછો — "તમને રાજકીય કારણસર માર્યા કે ધાર્મિક?" — જવાબ નહીં આવે. કારણ કે એ મરી ગયો છે.

આ જ વાત પશ્ચિમી ઇતિહાસકારો સમજતા નથી. એ લોકો પુસ્તકોમાં જીવે છે, લોહીમાં નહીં. એમના માટે ઔરંગઝેબ એક "complex figure" છે. અમારા માટે એ દાદાની દાદીની વાર્તાઓમાં જીવતો રાક્ષસ છે. ઇતિહાસ અને સ્મૃતિ બે જુદી વસ્તુ છે. ઇતિહાસ પુસ્તકાલયમાં રહે છે, સ્મૃતિ રક્તમાં દોડે છે. અને રાજકારણ રક્ત પર ચાલે છે, પુસ્તકાલય પર નહીં. જે નેતા આ સમજે છે એ જીતે છે, જે નથી સમજતો એ હારે છે. કોંગ્રેસે સિત્તેર વર્ષ આ ન સમજ્યું. ભાજપે એકવીસમી સદીમાં સમજી લીધું.

૧૯૪૭. દેશ તૂટ્યો. દસ લાખ લોકો મર્યા. કરોડ લોકો બેઘર થયા. અને નવા ભારતે જાહેર કર્યું — "અમે સેક્યુલર છીએ." સેક્યુલરિઝમ એક સુંદર શબ્દ છે, ફ્રેન્ચ ભાષાનો. પણ ભારતમાં એનો અનુવાદ ન થયો. ગુજરાતીમાં 'બિનસાંપ્રદાયિક' — એક એવો શબ્દ જે બોલતાં જીભ અટકે. જે શબ્દ ઉચ્ચારવામાં તકલીફ પડે એ સિદ્ધાંત દેશમાં કેમ ચાલે? નહેરુ કેમ્બ્રિજમાં ભણેલા હતા. એમને ભારતના ગામડાંની ભાષા નહોતી આવડતી. એ ભારતને ઇંગ્લેન્ડ બનાવવા માંગતા હતા. નાસ્તિક સમ્રાટ એક હિન્દુ દેશ પર રાજ કરતો હતો — અને માનતો હતો કે હિન્દુત્વ 'pre-modern' છે, આઉટડેટેડ છે.

પાઠ્યપુસ્તકો લખાયાં. અકબર 'મહાન' થયો, મહારાણા પ્રતાપ એક 'પ્રાદેશિક સરદાર' બન્યા. શિવાજી 'લૂંટારો' લખાયા કેટલીક જગ્યાએ. છત્રપતિને લૂંટારો કહેવાની હિંમત કોણે આપી? — જેમણે ઇતિહાસ લખ્યો એમણે. ઇતિહાસ હંમેશાં વિજેતાઓ લખે છે, એવું કહેવાય છે. ભારતમાં ઇતિહાસ પરાજિત માનસિકતાવાળા હિન્દુઓએ લખ્યો — જે પોતાને જીતેલા સાબિત કરવા અંગ્રેજી બોલતા. આ એક નવી જાત હતી — 'બ્રાઉન સાહેબ.' ચામડી ભારતીય, મગજ ઓક્સફર્ડ.

આ દેશ હજાર વર્ષ સુધી હાર્યો. ગઝનીના મહમૂદથી લઈને લોર્ડ માઉન્ટબેટન સુધી. હાર એક વસ્તુ છે, હારની સ્વીકૃતિ બીજી. હિન્દુ હાર્યો ખરો, પણ એણે ક્યારેય સ્વીકાર્યું નહીં કે એ હાર્યો છે. મંદિરો તૂટ્યાં, ફરી બન્યાં. સોમનાથ સત્તર વખત તૂટ્યું, સત્તર વખત ઊભું થયું. આ એક એવી જિદ છે જે ઇતિહાસકારોને સમજાતી નથી. હિન્દુ એક જાતિ નથી, એક જિદ છે. મરતાં પહેલાં ફરી ઊભા થવાની જિદ.

પછી આવ્યા અડવાણી. રથ લઈને નીકળ્યા. લોકો હસ્યાં — "આ શું છે? એકવીસમી સદીમાં રથયાત્રા?" પણ રથ ચાલતો રહ્યો. બાબરી પડી. ૧૯૯૨. દેશ સળગ્યો. અને એ આગમાંથી એક નવી પાર્ટી જન્મી — જે બે સાંસદોથી ત્રણસો સુધી પહોંચી. ઇતિહાસનો આ ચમત્કાર છે — બાબરનો મસ્જિદ બાબરની પાર્ટી નહીં, બાબરની વિરુદ્ધ પાર્ટી બનાવી ગયો. માર્ક્સ સાચો હતો — ઇતિહાસ પહેલી વખત ટ્રેજેડી તરીકે આવે છે, બીજી વખત ફાર્સ તરીકે. ભારતમાં ઇતિહાસ ત્રીજી વખત ચૂંટણી તરીકે આવ્યો.

મોદી. એક ચાવાળાનો છોકરો. ગુજરાતમાંથી આવ્યો. ૨૦૧૪માં દિલ્હી પર કબજો કર્યો. દસ વર્ષ પૂરાં. હવે ત્રીજી વાર. આ માણસને સમજવા માટે અંગ્રેજી આવડવું જરૂરી નથી — એ તો ઊલટું તકલીફ આપશે. આ માણસને સમજવા માટે ગુજરાતી ગામડાનો સ્વાદ જોઈએ, હિન્દીની ખુશ્બૂ જોઈએ, અને હારેલા હિન્દુનું દર્દ જોઈએ. મોદી 'બાર સો વર્ષની ગુલામી'ની વાત કરે છે. ઇતિહાસકારો આક્ષેપ કરે છે — "આ ખોટું છે, બાર સો નહીં, આઠસો." જાણે આઠસો વર્ષની ગુલામી ઓછી હોય! જાણે હિસાબમાં ચારસો વર્ષ બચાવી લો તો ગુલામી ગુલામી ન રહે!

શહેરોનાં નામ બદલાયાં. અલ્હાબાદ — પ્રયાગરાજ. ફૈઝાબાદ — અયોધ્યા. મુઘલ સરાય — દીનદયાળ ઉપાધ્યાય નગર. સેક્યુલર બુદ્ધિજીવીઓ છાતી કૂટે છે — "આ ઇતિહાસ ભૂંસવાનો પ્રયાસ છે!" અરે ભાઈ, ઇતિહાસ તો એ હતો જે તમે ભૂંસ્યો. પ્રયાગ હજારો વર્ષ જૂનું નામ છે, અલ્હાબાદ ચારસો વર્ષ જૂનું. જૂનું નામ યાદ કરવું એ ઇતિહાસ ભૂંસવાનું છે કે પાછું લાવવાનું? તર્ક ઊંધો ચાલે છે, પણ ચાલે છે. કારણ કે જે તર્કના માલિક હતા એ હવે સત્તાથી દૂર છે. સત્તા તર્કને પોતાના ખિસ્સામાં રાખે છે — જ્યારે જોઈએ ત્યારે કાઢે છે.

અયોધ્યામાં રામ મંદિર બન્યું. ૨૦૨૪. મોદી પ્રાણ પ્રતિષ્ઠા કરવા પહોંચ્યા. ટીવી પર લાઇવ. એક પ્રધાનમંત્રી પૂજારી બનીને બેઠો હતો. નહેરુ કબરમાં આળોટ્યા હશે. પણ દેશ ખુશ હતો. કરોડો લોકોએ જોયું. આ ક્ષણ હતી જ્યાં ભારત ફરી હિન્દુ બન્યું — ઓછામાં ઓછું ઘોષણાપૂર્વક. બંધારણમાં 'સેક્યુલર' હજુ લખાયેલું છે, પણ બંધારણ અને વ્યવહાર બે અલગ વસ્તુ છે. એકમાં શાહી છે, બીજામાં લોહી છે.

અને આ બધાની પાછળ ઔરંગઝેબ ઊભો છે. ત્રણસો વર્ષ પહેલાં મરી ગયેલો સમ્રાટ. ખુલ્દાબાદમાં એની સાદી કબર છે — એણે પોતાની મહેનતના પૈસાથી બનાવી છે, ટોપી સીવીને. એક ધાર્મિક માણસ, પોતાની રીતે પ્રામાણિક. પણ એની પ્રામાણિકતાએ એક કોમને એટલી ઘાયલ કરી કે ત્રણસો વર્ષ પછી એના વારસદારો એની કિંમત ચૂકવી રહ્યા છે. આ ઇતિહાસનો ન્યાય છે કે અન્યાય? — ખબર નથી. ઇતિહાસ ન્યાય કરતો નથી, ઇતિહાસ ફક્ત હિસાબ કરે છે.

વિચિત્ર વાત એ છે — સ્વતંત્રતા દિવસે મોદી લાલ કિલ્લા પરથી ભાષણ આપે છે. શાહજહાંના કિલ્લા પરથી. જે માણસ 'મુઘલ માનસિકતા'ને ગાળ આપે છે એ જ મુઘલ કિલ્લા પર તિરંગો ફરકાવે છે. આ વિરોધાભાસ છે કે સમજણ? હું કહીશ — સમજણ. કારણ કે ઇતિહાસ ભૂંસાતો નથી, ઇતિહાસ પોતાનો બનાવવો પડે છે. લાલ કિલ્લો હવે મુઘલ નથી, ભારતીય છે. તાજમહેલ હવે પ્રેમનું પ્રતીક છે, મુસ્લિમ સ્થાપત્ય નહીં. ઉર્દૂ હવે ભારતની ભાષા છે, આયાત નહીં. આ appropriation છે — જીતનું સાચું સ્વરૂપ. તમે જેને હરાવો એને ભૂંસતા નથી, એને શોષી લો છો.

વિદેશી પત્રકારોને આ બધું સમજાતું નથી. એ લોકોએ મોદીને 'fascist' કહ્યો, 'Hindu supremacist' કહ્યો, 'threat to democracy' કહ્યો. અને છતાં એ ત્રણ વખત જીત્યો. તો પછી સવાલ ત્યાં છે — મતદારમાં, કે આકલનમાં? એક અબજ લોકો ખોટા છે કે થોડાક પત્રકારો? લોકશાહીમાં સંખ્યા બોલે છે, સંપાદકીય નહીં. આ કડવું સત્ય છે, પણ સત્ય છે. મોદી કદાચ ખરાબ છે, કદાચ સારો છે — એ મારો નિર્ણય નથી. પણ એ લોકોની પસંદ છે — આ હકીકત છે. હકીકતને ગાળ આપવાથી હકીકત બદલાતી નથી.

અંત?

અંત જેવું કશું નથી, મિત્રો. ઇતિહાસ એક નદી છે — વહેતી રહે છે. બાબર આવ્યો, ગયો. ઔરંગઝેબ આવ્યો, ગયો. અંગ્રેજ આવ્યા, ગયા. નહેરુ આવ્યો, ગયો. મોદી એક દિવસ આવશે ન આવશે. પણ આ પ્રશ્ન — "હિન્દુ કોણ છે? ભારત કોનું છે? ઇતિહાસ કોનો છે?" — આ પ્રશ્ન રહેશે. કારણ કે આ પ્રશ્નનો જવાબ એક પેઢી આપતી નથી, દરેક પેઢી આપે છે. અને દરેક પેઢી પોતાની રીતે ખોટો જવાબ આપે છે. પછી આગલી પેઢી આવે છે, નવો જવાબ આપે છે, નવો ખોટો. આ ચાલે જ જાય છે.

ઇતિહાસ પુનરાવર્તન કરે છે એવું કહેવાય છે. ખોટું છે. ઇતિહાસ પુનરાવર્તન નથી કરતો — ઇતિહાસ ફક્ત લયબદ્ધ તુકબંદી કરે છે. શબ્દો બદલાય છે, છંદ એનો એ જ રહે છે. મુઘલ ગયા, હિન્દુત્વ આવ્યું. કાલે હિન્દુત્વ જશે, કંઈક બીજું આવશે. માણસ બદલાય છે, માણસાઈ એની એ જ. સત્તા બદલાય છે, સત્તાની ભૂખ એની એ જ.

— અને હું? હું ફક્ત લખું છું. કારણ કે લખવું એ જ મારો ધર્મ છે, એ જ મારી રાજનીતિ, એ જ મારો ઇતિહાસ. બાકી બધું — મુઘલો, મોદી, માર્ક્સ, માઉન્ટબેટન — ફક્ત વિષયો છે. વિષય આવે ને જાય. લેખક રહે છે. અથવા કદાચ એ પણ નથી રહેતો. પણ લખાણ રહે છે — ક્યારેક કોઈ વાંચે છે, ક્યારેક કોઈ સમજે છે, ક્યારેક કોઈ ગુસ્સે થાય છે. આટલું બસ છે.

— **પરાગ રતનપરા**