Knowledge Is Cheap, Bottlenecks Are Gold: જ્ઞાન સસ્તું, નાકું મોંઘું

**Knowledge Is Cheap, Bottlenecks Are Gold: જ્ઞાન સસ્તું, નાકું મોંઘું**

પરાગ રતનપરા

દરેક ગુજરાતી લગ્નમાં એક કાકા હોય છે. એ ત્રીજી વાર ગુલાબજાંબુ લેતાં લેતાં તમારા દીકરાના ભવિષ્યનું આયોજન કરી આપે: "ડૉક્ટર બનાવો, કે CA બનાવો. ભણતર કોઈ છીનવી ન શકે. મિલકત જાય, પણ જ્ઞાન ક્યાંય ન જાય."

કાકા સાચા હતા. ત્રીસ વર્ષ સુધી.

**આપણી દાદીની ગુપ્ત રેસીપી**

દરેક શહેરમાં એક ફરસાણની દુકાન હોય છે, જેનો મસાલો "ગુપ્ત" હોય છે. ત્રીજી પેઢી ચાલે છે, શેઠ ગલ્લા પર બેઠા છે, અને મસાલો ફક્ત શેઠ અને એમના મોટા દીકરાને ખબર છે. નાના દીકરાને પણ નહીં, કારણ કે "એની વહુ પિયર જઈને કહી દેશે."

આ ગુપ્તતા જ ધંધો હતી. બીજો કોઈ એ સ્વાદ બનાવવા માગે, તો વર્ષો સુધી ચાખવું પડે, બગાડવું પડે, ફરી બનાવવું પડે. નકલ કરવી મોંઘી હતી, એટલે અસલ કિંમતી હતું.

સદીઓ સુધી દુનિયાની દરેક કંપની આ જ રીતે ચાલી. વર્ષોની મહેનતથી બનાવેલું સોફ્ટવેર, દાયકાઓનો અનુભવ, ખાસ ટેકનોલોજી. આ બધાની રક્ષા કોઈ કાયદો નહોતો કરતો, પણ એક સાદું સત્ય કરતું હતું: નકલ કરવી અઘરી છે.

હવે AI આવ્યું છે. અને એ ગલ્લા પર બેઠેલા શેઠને કહે છે: "શેઠ, તમારો મસાલો મેં ત્રણ કલાકમાં ચાખીને બનાવી લીધો. બહુ સરસ છે. આભાર."

**શોધવાનું મોંઘું, નકલ મફત**

અહીં સૌથી ક્રૂર વાત એ છે. જેણે શોધ કરી, એણે ખર્ચ ઉઠાવ્યો. વર્ષો, પૈસા, ભૂલો, ઉજાગરા. અને જે પાછળથી આવ્યો, એ એ જ વસ્તુ ટકાના ભાવે બનાવી લે છે. બજારને એ વાતથી કોઈ ફરક નથી પડતો કે કોઈ વસ્તુ શોધવી કેટલી અઘરી હતી. બજાર તો ફક્ત એટલું પૂછે છે: "સસ્તું ક્યાં મળે છે?"

આ તો આપણે બરાબર જાણીએ છીએ. બ્રાન્ડેડ શર્ટ પર લોગો જોઈને ખુશ થનાર ગુજરાતી, એ જ ડિઝાઈન રવિવારી બજારમાં ત્રીજા ભાગના ભાવે મળે તો ઘરે શું લઈ જાય છે? પેલી કંપનીએ ડિઝાઈન માટે મિલાનમાં કેટલા ડિઝાઈનર રાખ્યા, એની ચિંતા આપણે ક્યારે કરી?

હવે આ જ રવિવારી બજાર આખી દુનિયાના જ્ઞાન માટે ખૂલી ગયું છે.

**અને અહીં આવે છે ભારતનો સૌથી મોટો વિરોધાભાસ**

યાદ કરો, આપણા IT ઉદ્યોગે શું કર્યું હતું? અમેરિકામાં જે કામ મોંઘું હતું, એ આપણે સસ્તામાં કરી આપ્યું. એક જ કામ, ઓછી કિંમત, અને આખી પેઢી બેંગલોર-પુણેમાં ફ્લેટ લઈને બેસી ગઈ. અમેરિકાના પ્રોગ્રામર રડતા હતા, અને આપણે કહેતા હતા: "આ તો બજાર છે, ભાઈ. સ્પર્ધા કરો."

હવે એ જ બજાર, એ જ નિયમ સાથે, આપણા દરવાજે આવીને ઊભું છે. આપણે જે અમેરિકાને કર્યું, એ AI આપણને કરી રહ્યું છે, અને વધારે સસ્તામાં. ભારતનો મોટો ફાયદો સસ્તી હોશિયારી હતી. અને જ્યારે હોશિયારી જ સસ્તી થઈ જાય, ત્યારે "સસ્તી હોશિયારી" વેચનારની દુકાનમાં કોણ આવે?

ઈતિહાસ પણ રમૂજી છે. એ બદલો લે છે, પણ ભાષણ નથી આપતો.

**પંદર વર્ષની તપસ્યા, પંદર સેકન્ડમાં**

હવે પેલા કાકાનો દીકરો યાદ કરો. બારમા ધોરણમાં ટ્યુશન, પછી પાંચ વર્ષ કોલેજ, ત્રણ વર્ષ ઈન્ટર્નશીપ, પછી આર્ટિકલશીપ, પછી અનુભવ. પંદર વર્ષ. આ પંદર વર્ષમાં એણે લગ્નમાં જવાનું ટાળ્યું, ક્રિકેટ છોડ્યું, વાળ ગુમાવ્યા અને ચશ્માના નંબર વધાર્યા.

અને હવે એક મશીન એ જ્ઞાનનો મોટો ભાગ સેકન્ડોમાં આપી દે છે, અને ફી પણ નથી માગતું. ફક્ત મહિનાનું સબ્સ્ક્રિપ્શન, જે આપણે નેટફ્લિક્સ કરતાં ઓછું ગણીએ છીએ.

જ્ઞાન આપણા સમાજમાં ફક્ત પૈસાનો રસ્તો નહોતું. એ ઈજ્જતનો રસ્તો હતું. "અમારો દીકરો ડૉક્ટર છે" એ વાક્ય સગપણના બજારમાં સૌથી મોંઘો શેર હતો. હવે જો જ્ઞાન સસ્તું થાય, તો ઈજ્જતનો ભાવ પણ ગબડશે? કે પછી આપણે ઈજ્જત માપવાનું કોઈ નવું ત્રાજવું શોધીશું? મારો અંદાજ છે કે ગુજરાતી સમાજ ત્રાજવું તરત શોધી લેશે. કદાચ "અમારા દીકરા પાસે પોતાનું ડેટા સેન્ટર છે."

**તો હવે કિંમત ક્યાં છે? નાકા પર.**

જૂની ગુજરાતી કહેવત નથી, પણ હોવી જોઈએ: "ધંધો માલનો નથી, નાકાનો છે."

ગામમાં સૌથી હોશિયાર કારીગર ગરીબ મર્યો, અને જેની પાસે ચોકની દુકાન હતી એ પૈસાદાર થયો. લગ્નમાં સૌથી સારો રસોઈયો રોજનું મહેનતાણું લઈને ગયો, અને પાર્ટી પ્લોટનો માલિક આખી સિઝનની કમાણી લઈ ગયો. રસોઈ કોઈ પણ બનાવી શકે. પ્લોટ દરેક પાસે નથી.

AIના યુગમાં પણ આ જ નિયમ પાછો આવી રહ્યો છે. બુદ્ધિ સસ્તી થશે, પણ બુદ્ધિને કામે લગાડવા જે જોઈએ એ મોંઘું રહેશે: વીજળી, કમ્પ્યુટિંગ મશીનો, ફેક્ટરીઓ, મૂડી, વિતરણનું નેટવર્ક, અને વાસ્તવિક દુનિયાની વ્યવસ્થાઓ પર નિયંત્રણ. જેની પાસે આ નાકાં હશે, એ રાજા. બાકી બધા પ્રજા, ભલે ગમે તેટલા હોશિયાર હોય.

અને મજા જુઓ. આ જ નિયમ AI કંપનીઓને પણ લાગુ પડશે. આજે જે કંપની પોતાનું મોડેલ "અજોડ" કહે છે, કાલે બીજી કંપની એ જ મશીનોની મદદથી એનાથી સસ્તું મોડેલ બનાવી લેશે. જે તલવાર બીજાનું ગળું કાપે છે, એ આખરે પોતાના હાથની નસ પણ કાપે છે. ફરસાણવાળા શેઠ અને સિલિકોન વેલીના CEO, આખરે બંને એક જ બાંકડે બેઠા હશે.

**આપણો અસલી ભ્રમ**

આપણે બાળકોને હજુ ગોખાવીએ છીએ. જાણે ગોખેલું જ્ઞાન હજુ સોનું હોય. ટ્યુશન ક્લાસના હોર્ડિંગ્સ પર હજુ "100% રિઝલ્ટ" ચમકે છે, જ્યારે બહાર દુનિયા પૂછે છે: "રિઝલ્ટ તો મશીન પણ લાવે છે, તારી પાસે બીજું શું છે?"

સમાજ કહે છે "જ્ઞાન એ જ સાચી સંપત્તિ." અને એ જ સમાજ છોકરાનું સગપણ નક્કી કરતાં પહેલાં પૂછે છે: "જમીન કેટલી છે? બંગલો પોતાનો છે?" એટલે આપણે ભાષણમાં જ્ઞાનને પૂજ્યું, અને વ્યવહારમાં હંમેશાં નાકું જ પૂજ્યું. AI ફક્ત આપણા ભાષણને આપણા વ્યવહાર સાથે મેળવી રહ્યું છે.

દુર્લભતા હવે "કેવી રીતે કરવું" એ જાણવામાંથી ખસીને "કરવા માટે જે જોઈએ" એના પર કબજામાં જઈ રહી છે. પેલા કાકાને કોઈ કહેજો. પણ ગુલાબજાંબુ પૂરા થયા પછી.

**સાચી પણ વિચિત્ર હકીકતો (Real but Weird Facts)**

- મધ્યયુગમાં વેનિસ ગણરાજ્યે મુરાનો ટાપુના કાચ બનાવનાર કારીગરોને ગણરાજ્ય છોડીને જવાની મનાઈ ફરમાવી હતી, જેથી કાચ બનાવવાની ગુપ્ત કળા બહાર ન જાય. એટલે જ્ઞાન બચાવવા માણસને જ કેદ કર્યો. આજે જ્ઞાન મશીનમાં છે, અને મશીનને કેદ કરવું શક્ય નથી.
- કેલિફોર્નિયાના ગોલ્ડ રશમાં સૌથી પહેલો કરોડપતિ ગણાતો સેમ્યુઅલ બ્રેનન સોનું ખોદીને નહીં, ખોદનારાઓને પાવડા, તગારાં અને સામાન વેચીને અમીર બન્યો. સોનું શોધનાર થાક્યા, નાકું પકડનાર ફાવ્યા.
- ઈન્ટરનેશનલ એનર્જી એજન્સીના અંદાજ મુજબ દુનિયાભરના ડેટા સેન્ટરોની વીજળીની માંગ 2030 સુધીમાં લગભગ બમણી થઈ શકે છે, આશરે આજના જાપાન જેટલા દેશના કુલ વીજ વપરાશ જેટલી. એટલે ભવિષ્યનું "જ્ઞાન" પણ આખરે વીજળીના મીટર પર જ ચાલશે.

પરાગ રતનપરા

If you like it, please share it.

#AIEconomy #FutureOfWork #Bottlenecks #KnowledgeEconomy #કૃત્રિમબુદ્ધિ #ગુજરાતીનિબંધ #જ્ઞાનનુંમૂલ્ય #ભવિષ્યનુંઅર્થતંત્ર