ક્લોસ્ટ્રોફોબિયા: ભારતીય સંદર્ભમાં એક બંધ ઓરડાની કબૂલાત

# ક્લોસ્ટ્રોફોબિયા: ભારતીય સંદર્ભમાં એક બંધ ઓરડાની કબૂલાત

**— પરાગ રતનપરા**

---

પહેલાં એક નાની સ્પષ્ટતા, કારણ કે ગુજરાતી વાચક શબ્દ સાંભળીને તરત ગભરાય છે અને માને છે કે લેખક હવે અંગ્રેજી ઝાડવા બેઠો છે. ક્લોસ્ટ્રોફોબિયા એટલે બંધ જગ્યાની બીક. લિફ્ટ, ભોંયરું, MRI મશીન, ભીડભરી બસ, અથવા સાસરિયાનું ઘર — જ્યાં દીવાલો છાતી પર બેસી જાય અને શ્વાસ રૂંધાય એવો અનુભવ થાય. પણ આ એકલો રોગ નથી. એની સાથે આખું ટોળું આવે છે — એને કહે છે 'ફોબિયા ક્લસ્ટર', એટલે કે બીકોનું ઝૂમખું. એક ડાળી પર પાંચ કેરી લટકતી હોય એમ. ક્લોસ્ટ્રોફોબિયાની બાજુમાં લટકે છે એગોરાફોબિયા (ખુલ્લી જગ્યાની બીક), એક્રોફોબિયા (ઊંચાઈની બીક), નિક્ટોફોબિયા (અંધારાની બીક), અને થનેટોફોબિયા (મૃત્યુની બીક). આ બધાં એક જ ઝાડનાં ફળ છે, અને ઝાડનું મૂળ એક જ — માણસને એ વાતનો ભય છે કે કોઈક ક્ષણે એના પરનો કાબૂ છૂટી જશે અને એ લાચાર બની જશે. બસ, આટલી જ વાત છે. બાકી બધું શણગાર છે.

હવે મૂળ વાત. ક્લોસ્ટ્રોફોબિયા શબ્દ સાંભળીને પશ્ચિમી માણસ ધ્રૂજે છે. એને લાગે છે કે લિફ્ટમાં ફસાઈ જવું એટલે જીવનનો સૌથી મોટો આઘાત. બિચારો! એણે કદી મુંબઈની લોકલ ટ્રેનના સેકન્ડ ક્લાસ ડબ્બામાં બોરીવલીથી ચર્ચગેટ સુધીની યાત્રા કરી નથી. કરી હોત તો ક્લોસ્ટ્રોફોબિયા શબ્દ એના શબ્દકોશમાંથી કાઢીને એણે 'મોક્ષ' લખી નાખ્યું હોત.

ભારતીય માણસને ક્લોસ્ટ્રોફોબિયા થઈ જ ન શકે. કારણ? એનો જન્મ જ એક બંધ ઓરડામાં થાય છે, અને એ બંધ ઓરડો ક્યારેય ખૂલતો નથી. નવ મહિના ગર્ભમાં, પછી સંયુક્ત કુટુંબની દસ બાય બારની રૂમમાં જ્યાં કાકા, કાકી, દાદી, ફઈ, અને ત્રણ પિતરાઈ ભાઈઓ સાથે સૂવાનું, પછી સરકારી શાળાના વર્ગખંડમાં સાઠ છોકરાં વચ્ચે, પછી કોલેજની કેન્ટીનમાં, પછી સરકારી ઓફિસની ફાઈલોના ઢગલા વચ્ચે, અને છેવટે સ્મશાનની લાકડાંની ચિતા પર — જ્યાં પણ ભારતીય જાય છે, એને ઓછામાં ઓછા પંદર લોકો દબાવીને સાથે હોય છે. એકલતા આપણે ત્યાં લક્ઝરી છે, રોગ નહીં.

હવે મનની વાત. મનોવિજ્ઞાનનો એક જૂનો સિદ્ધાંત છે — અને એ સિદ્ધાંત આપવા માટે કોઈ યુરોપિયન ડૉક્ટરનું નામ લેવાની જરૂર નથી, કારણ કે આપણા કથાકારો અને ગાંડી ડોસીઓ સદીઓથી આ જ વાત કહેતી આવી છે — કે માણસની દરેક બીક એની કોઈ દબાવેલી ઇચ્છાનું ઊંધું પ્રતિબિંબ છે. જે વસ્તુથી તમે ભાગો છો, એ જ વસ્તુ તમારી અંદર બેઠી છે અને રાત્રે બે વાગ્યે છાતી પર ચઢીને નાચે છે. જે વસ્તુ તમે ઝંખો છો પણ સ્વીકારી શકતા નથી, એ જ વસ્તુ બીકનું રૂપ લઈને પાછી આવે છે.

તો ભારતીયને બંધ જગ્યાની બીક કેમ નથી? કારણ કે એણે ક્યારેય ખુલ્લી જગ્યા જોઈ જ નથી. જે વસ્તુનો અનુભવ નથી, એની ખોટ કેવી? ગામડાના છોકરાને એરકંડિશન્ડ રૂમમાં ગૂંગળામણ થાય છે, અને શહેરી છોકરાને ખેતરમાં ઊભા રહેવાથી ચક્કર આવે છે — કારણ કે ચારે બાજુ આટલી જગ્યા જોઈને એનું મગજ સ્વીકારી શકતું નથી કે આ પણ શક્ય છે. એને લાગે છે કે આ કોઈ ષડયંત્ર છે. હમણાં જ કોઈક આવશે અને કહેશે, "ભાઈ, આ જગ્યા અમારી છે, ખસો."

ઊંધી ઇચ્છાવાળો સિદ્ધાંત ભારતીય માણસ પર લગાવો તો સમજાય કે એ બંધ જગ્યાથી ડરતો નથી, કારણ કે એ એને ગુપ્ત રીતે ઝંખે છે. બંધ જગ્યા એટલે સલામતી. બંધ જગ્યા એટલે મા. બંધ જગ્યા એટલે એ ખૂણો જ્યાં કાકી, પડોશી, અને ઇન્કમટેક્સ અધિકારી — ત્રણેય પહોંચી ન શકે. ભારતીય માણસની સૌથી મોટી પ્રાર્થના એ છે કે એને એક એવો ઓરડો મળે જેમાં એ એકલો હોય, પણ એ ઓરડો એટલો નાનો હોય કે બીજું કોઈ અંદર આવી ન શકે. એને ખુલ્લી જગ્યાની બીક છે — એગોરાફોબિયા. ક્લોસ્ટ્રોફોબિયા તો પશ્ચિમનો રોગ છે, એ આપણો ધર્મ છે.

બીજી વાત. દબાવેલી ઇચ્છાઓ. ભારતીય સમાજમાં ઇચ્છા એ જ દબાવવા માટે હોય છે. જે ઇચ્છા દબાવાઈ નથી, એ ઇચ્છા જ નથી — એ તો વ્યભિચાર છે. અમારે ત્યાં છોકરો જન્મે એ પહેલાં એની ઇચ્છાઓની યાદી બની જાય છે: શું ખાવું, શું ભણવું, કોની સાથે પરણવું, ક્યાં નોકરી કરવી, કેટલાં છોકરાં પેદા કરવાં, અને ક્યારે મરવું. આ આખી યાદી દાદાએ પચાસ વર્ષ પહેલાં બનાવી હતી, અને એમાં સુધારો કરવાની છૂટ નથી. તો પછી આવા માણસને બંધ ઓરડાની બીક શેની? એનું આખું જીવન જ એક બંધ ઓરડો છે, જેની ચાવી કોઈ બીજા પાસે છે.

માણસનું અંદરનું મન એક ભોંયરું છે, એમ કહેવાય છે — જેમાં એ બધી અસ્વીકાર્ય ઇચ્છાઓ ફેંકી દે છે. ભારતીયનું એ ભોંયરું એટલે અમદાવાદની પોળ. અંદર એટલું ભરેલું છે કે નવી કોઈ વસ્તુ નાખવાની જગ્યા જ નથી. જૂની ઇચ્છાઓ, જૂના અપમાન, જૂના સાસુના મહેણાં, જૂના બોસની ગાળો, જૂના પ્રેમનાં પત્રો, જૂના ઉધાર — બધું સ્તરે સ્તરે ગોઠવાયેલું. કોઈ નવું દુઃખ આવે તો એને કહેવું પડે, "ભાઈ, લાઈનમાં ઊભા રહો, તમારો વારો આવશે."

અને આટલી ભીડ વચ્ચે પણ ભારતીય હસે છે, ગાય છે, દીકરીનું લગ્ન કરે છે, અને પાડોશીની બાલ્કનીમાં ડોકું નાખીને પૂછે છે, "આજે શું બનાવ્યું છે?" આ માણસને લિફ્ટમાં ફસાઈ જવાથી ગભરાટ થશે? એ તો લિફ્ટમાં ફસાઈ જાય ત્યારે પણ બીજા સાત ફસાયેલા લોકો સાથે સગાઈની વાત કાઢશે અને બહાર નીકળતાં સુધીમાં દીકરાનું માંગું નક્કી કરી નાખશે.

ક્લોસ્ટ્રોફોબિયા એ એકલતાથી ટેવાયેલા માણસનો રોગ છે. અને ભારતીય માણસને એકલતા જ સૌથી મોટો રોગ લાગે છે. એટલે જ આપણે ત્યાં કોઈ એકલું બેઠું હોય તો એને પૂછવામાં આવે છે, "કેમ, તબિયત તો સારી છે ને?" પશ્ચિમમાં કોઈ ભીડમાં બેઠું હોય તો એને એ જ પૂછવામાં આવે છે.

ફરક આટલો જ છે. બાકી બધી વાત મનની છે, અને મન તો એક એવું ઘર છે જ્યાં માલિક ક્યારેય ઘરે નથી હોતો, અને નોકરો જ નક્કી કરે છે કે આજે રસોઈમાં શું બનશે.

*— પરાગ રતનપરા*