કીડીએ તેલ ભર્યું, તીતીઘોડાએ રિબન કાપી

**The Ant Stored Oil, The Grasshopper Cut Ribbons**
**કીડીએ તેલ ભર્યું, તીતીઘોડાએ રિબન કાપી**

પરાગ રતનપરા

દરેક ગુજરાતી ઘરમાં એક અદ્ભુત સંસ્થા હોય છે. એનું નામ છે મમ્મીની ભરણી. ઉનાળો આવે એ પહેલાં ઘઉં ભરાઈ જાય, દિવેલ ચોપડાઈ જાય, વર્ષનું અથાણું બરણીમાં બેસી જાય. ઘરમાં કોઈ પૂછે, "મમ્મી, આટલું બધું શું કરવા?" તો જવાબ મળે, "ખરાબ વખત કહીને નથી આવતો, બેટા." આ સ્ત્રીએ કદી અર્થશાસ્ત્ર નથી વાંચ્યું, પણ "સ્ટ્રેટેજિક રિઝર્વ" એને જન્મથી આવડે છે. વિડંબના એ છે કે જે દેશના રસોડામાં આ ડહાપણ છે, એ જ દેશની સરકારી ફાઇલોમાં એ ક્યાંક ખોવાઈ ગયું છે.

વાર્તા બે પડોશીઓની છે. ભારત અને ચીન. બંને મળીને દુનિયાની પાંત્રીસ ટકા વસ્તી. બંને દુનિયાના સૌથી મોટા તેલ આયાતકાર. અને બંનેને સારી રીતે ખબર છે કે જો કાલે તેલનું સંકટ આવે, તો દુનિયામાં કોઈ એક ટીપું પણ દાનમાં નહીં આપે. તેલની બાબતમાં દુનિયા પડોશીના લગ્ન જેવી છે: મફત જમવા બધા આવે, પણ ખાંડ ખૂટે ત્યારે કોઈ વાટકી લઈને ન આવે.

૨૦૦૦ની શરૂઆતમાં બંને પડોશીઓએ એક જ દિવસે અરીસામાં જોયું અને એક જ વાત સમજ્યા: "આપણે તેલ પર બહુ નિર્ભર છીએ." ત્યાંથી બંનેના રસ્તા જુદા પડ્યા. એક પડોશી ટાંકીઓ બનાવવા લાગ્યો. બીજો પડોશી મીટિંગો બનાવવા લાગ્યો.

ભારતે ૨૦૦૪માં સ્ટ્રેટેજિક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વનો પ્રોગ્રામ મંજૂર કર્યો. જગ્યા પસંદ થઈ, ટેકનોલોજી નક્કી થઈ, પૈસાની વ્યવસ્થા થઈ. વિશાખાપટ્ટનમ, મેંગલોર અને પાદુર. ૨૦૧૦ની શરૂઆતમાં ટાંકીઓ નેવું ટકા તૈયાર હતી, પણ પાઇપલાઇન અધૂરી. આ એવું થયું કે ઘરમાં નવી ટાંકી મૂકી દીધી, પણ નળ જોડવાનું ભૂલી ગયા. અને પછી પ્લમ્બર "આવતા અઠવાડિયે આવું છું" કહીને આઠ વર્ષે આવ્યો. આખરે ૨૦૧૮માં ત્રણેય સુવિધાઓ ચાલુ થઈ. પંદર વર્ષ. આટલા સમયમાં તો ગુજરાતમાં એક છોકરો બાલમંદિરથી એન્જિનિયરિંગના છેલ્લા વર્ષ સુધી પહોંચી જાય, અને બે વાર ATKT પણ આપી દે.

ફેઝ-વન પંદર વર્ષે થયો, તો ફેઝ-ટુ? એ હજુ "પ્લાનિંગ સ્ટેજ"માં છે. ભારતીય અમલદારશાહીમાં "પ્લાનિંગ સ્ટેજ" એટલે એ જગ્યા જ્યાં ફાઇલો જન્મે છે, મોટી થાય છે, લગ્ન કરે છે અને ઘણી વાર ત્યાં જ વૃદ્ધ થઈને મૃત્યુ પામે છે. સૌથી વહેલું ૨૦૩૦. જો બધું બરાબર ચાલે. અને આપણે જાણીએ છીએ કે ભારતમાં "બધું બરાબર ચાલે" એ પોતે એક બ્લેક સ્વાન ઘટના છે.

પણ ભારતની સાચી પ્રતિભા ટાંકી બાંધવામાં નહીં, ઉજવણી કરવામાં છે. ભારતની SPR સંસ્થાના વાર્ષિક રિપોર્ટ જુઓ તો દર વર્ષે, ૨૦૨૫માં પણ, શરૂઆત ફેઝ-વનને "ઉજવણીનો માઇલસ્ટોન" કહીને જ થાય છે. ૨૦૧૮નો માઇલસ્ટોન ૨૦૨૫માં પણ ઉજવાય છે. આ એવું છે કે દીકરો દસમામાં પાસ થયો એનો હરખ એટલો કે એ ચાલીસનો થયો તોય દર સગાઈ-પ્રસંગમાં બાપુજી માર્કશીટ બતાવે છે. આપણે ત્યાં રિબન કાપવાની કાતર બહુ ધારદાર છે, પણ કામનો કોદાળો કટાઈ ગયો છે.

હવે પડોશીનું ઘર જુઓ. ચીનનું પહેલું સ્ટોરેજ ૨૦૦૬માં ચાલુ થયું. બે વર્ષમાં બીજાં ત્રણ. કુલ દસ કરોડ બેરલથી વધુ. અને ચીને શું કહ્યું? "આ તો દરિયામાં ટીપું છે." ન કોઈ સમારોહ, ન કોઈ હોર્ડિંગ, ન કોઈ ફૂલહાર. સીધું ચાલીસ કરોડ બેરલનું લક્ષ્ય જાહેર. ૨૦૦૯માં ફેઝ-ટુ. ૨૦૧૪-૧૬માં તેલ સસ્તું થયું તો દુકાનમાં સેલ જોઈને ગુજરાતી કાકી ખરીદે એમ ચીને ખરીદી વધારી. ૨૦૨૫ સુધીમાં ચીન પાસે ૧૪૦ કરોડ બેરલ હતા. પોતાના જ લક્ષ્ય કરતાં સાડા ત્રણ ગણા. અને હવે ભૂખ બે અબજ બેરલની છે. આપણે લક્ષ્ય ચૂકીએ ત્યારે "ચાલશે" કહીએ છીએ, ચીન લક્ષ્ય વટાવે ત્યારે પણ "હજુ ઓછું છે" કહે છે.

ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ના આંકડા જુઓ. ચીન: ૧,૪૦૦ મિલિયન બેરલ. ભારત: ૨૧ મિલિયન બેરલ. ચીનના દોઢ ટકા. અને આ એ દેશ જે પોતાની જરૂરિયાતનું અઠ્યાસી ટકા તેલ બહારથી લાવે છે. આ એવું છે કે બાજુવાળાનું ગોડાઉન ભરેલું છે, અને આપણા ઘરમાં ઘઉંનો એક ડબ્બો છે, એમાંય અડધો ઘઉં અને અડધો આત્મવિશ્વાસ.

હવે બજેટ પર આવીએ, કારણ કે ઇરાદાનો સાચો એક્સ-રે બજેટ જ હોય છે. FY25માં તેલ ભંડાર વધારવા માટેની ફાળવણી: શૂન્ય. FY26માં શરૂઆતમાં ₹૫,૫૯૭ કરોડ. વાહ! તાળીઓ! પછી રિવાઇઝ્ડ અંદાજમાં એ ઘટીને ₹૮૭૦ કરોડ. એટલે જાહેરાત પાંચ હજારની, અમલ આઠસોનો. આ આપણી રાષ્ટ્રીય શૈલી છે. લગ્નની કંકોત્રીમાં "પ્રીતિભોજન" લખવું, અને પછી ખબર પડે કે માત્ર ઢોકળાં ને ચા છે.

પછી ૨૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ આવી. ઈરાન યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યું. દુનિયાના વીસ ટકા તેલનો પુરવઠો ગળું દબાઈને અટકી ગયો. ભાવ આકાશે. અને ત્યારે ખબર પડી કે કોણે ઉનાળામાં ભરણી ભરી હતી. ચીન તો યુદ્ધના બે મહિના પહેલાં જ ખરીદી સોળ ટકા વધારી ચૂક્યું હતું, જાણે કોઈએ કાનમાં કહી દીધું હોય. યુદ્ધ શરૂ થતાં જ ચીને મોંઘી આયાત ત્રેવીસ ટકા ઘટાડી દીધી અને પોતાના ભંડારમાંથી તેલ વાપરવા લાગ્યું. ચીનની ખરીદી ઘટી એટલે દુનિયાના ભાવ પણ દબાયા. S&P ગ્લોબલના ચીફ ઇકોનોમિસ્ટે સિંગાપોરમાં જાહેરમાં કહ્યું કે ચીનના કારણે દુનિયા સર્વનાશથી બચી ગઈ. વિચારો, જે દેશને આપણે રોજ ટીવી ડિબેટમાં ગાળો આપીએ છીએ, એ જ દેશની બચતને કારણે આપણું પેટ્રોલ થોડું ઓછું મોંઘું થયું. ઇતિહાસની રમૂજવૃત્તિ ક્રૂર હોય છે.

અને ભારત? ભારત એ જ કરતું રહ્યું જે આપણે દરેક સંકટમાં કરીએ છીએ. "ભગવાન ભરોસે." આપણી રાષ્ટ્રીય ઊર્જા નીતિના ત્રણ સ્તંભ છે: "જોયું જશે", "અત્યાર સુધી કંઈ થયું છે?" અને "ઉપરવાળો બેઠો છે." ઉપરવાળો બેઠો છે એ સાચું, પણ એ પેટ્રોલ પંપ નથી ચલાવતો.

ઑગસ્ટ ૨૦૨૬માં વૉલ સ્ટ્રીટ જર્નલે લખ્યું કે શી જિનપિંગે તેલને નબળાઈમાંથી હથિયાર બનાવી દીધું. આને કહેવાય "એન્ટી-ફ્રેજાઇલ." જે સંકટમાં તૂટે નહીં એ મજબૂત. પણ જે સંકટમાં વધારે મજબૂત બને, એ એન્ટી-ફ્રેજાઇલ. આપણે બીજો શબ્દ બહુ સારી રીતે જાણીએ છીએ: "જુગાડ." જુગાડ એટલે સંકટ આવ્યા પછી રસ્તો શોધવો. એન્ટી-ફ્રેજાઇલ એટલે સંકટ આવે એ પહેલાં રસ્તો તૈયાર રાખવો. આપણે જુગાડ પર ગર્વ કરીએ છીએ, કારણ કે તૈયારીમાં કોઈ ફોટો પડતો નથી.

સામાન્ય દિવસોમાં ભરેલી ટાંકી પૈસાનો બગાડ લાગે. જેમ વીમાનું પ્રીમિયમ ભરતી વખતે દરેક ગુજરાતી પુરુષને લાગે કે "આ તો પાણીમાં ગયા." પણ જે દિવસે હોસ્પિટલનું બિલ આવે, એ દિવસે એ જ પ્રીમિયમ ભગવાનનો પ્રસાદ લાગે. શેક્સપિયરે કહ્યું હતું કે દુઃખ એકલું નથી આવતું, આખી ફોજ લઈને આવે છે. આપણે આ વાક્ય બહુ સ્ટેટસમાં મૂકીએ છીએ, પણ ફોજ માટે ટાંકી નથી બાંધતા.

ઈસપની જૂની વાર્તા યાદ છે ને? કીડી આખું વર્ષ દાણા ભેગા કરતી રહી, તીતીઘોડો ગાતો-નાચતો રહ્યો. શિયાળો ભયંકર આવ્યો. તીતીઘોડો બરફમાં ભૂખે મર્યો. કીડીએ મદદ ન કરી. આપણે બાળપણમાં આ વાર્તા વાંચીને કીડીને હીરો માની હતી. મોટા થઈને આપણે તીતીઘોડા બન્યા. ફરક એટલો કે આપણો તીતીઘોડો નાચતો નથી, એ દર વર્ષે ફેઝ-વનની ઉજવણીમાં રિબન કાપે છે.

અને હા, આ લેખ વાંચીને તમે માથું હલાવશો, પછી તમારું ક્રેડિટ કાર્ડ મહત્તમ મર્યાદા સુધી વાપરશો, ઇમરજન્સી ફંડ "આવતા વર્ષે" પર ટાળશો અને વિચારશો કે સરકાર કેટલી બેદરકાર છે. કારણ કે સાહેબ, દેશ પણ આખરે આપણા જેવો જ છે. આપણે જે ઘરમાં નથી કરતા, એ દેશ પાસે ક્યાંથી કરાવીએ? ફરક બસ એટલો કે આપણી મમ્મી હજુ ભરણી ભરે છે.

**સાચી પણ વિચિત્ર હકીકતો (Real but Weird Facts)**

- ભારતનો તેલ ભંડાર કોઈ ટાંકીમાં નહીં, પણ જમીનની નીચે કોતરેલી પથ્થરની વિશાળ ગુફાઓમાં રાખવામાં આવે છે. આપણું "રાષ્ટ્રીય બચત ખાતું" અક્ષરશઃ ભોંયરામાં છે.
- ભારતની ફેઝ-વનની આખી ક્ષમતા ભરેલી હોય તોય એ દેશની ક્રૂડ જરૂરિયાત માત્ર અંદાજે નવ-દસ દિવસ જ પૂરી કરી શકે. એટલે આપણું સંકટ-કવચ એક લાંબા દિવાળી વેકેશન જેટલું જ છે.
- ભંડાર ખાલી પડ્યો હતો ત્યારે ભારતે મેંગલોરની ગુફાનો એક ભાગ UAEની સરકારી તેલ કંપનીને ભાડે આપ્યો હતો. એટલે આપણી ઇમરજન્સી ટાંકીમાં બીજાનું તેલ ભાડૂઆત તરીકે રહે છે.

પરાગ રતનપરા

If you like it, please share it.

#OilSecurity #StrategicReserves #AntiFragile #GujaratiSatire
#તેલસંકટ #કીડીઅનેતીતીઘોડો #ગુજરાતીલેખ #વ્યંગ