કમ્પ્યુટર અને માહિતીનો અતિરેક

## ૧. કમ્પ્યુટર અને માહિતીનો અતિરેક

**૧.**
સ્ક્રીન પર દરિયો ઊછળે છે માહિતીનો રોજ,
ને હું તરસ્યો ઊભો છું કિનારે ખાલી હાથ;
જેટલું જાણું એટલું વધુ અજાણ્યો થતો જાઉં,
જ્ઞાનનો બોજ હવે બની ગયો છે અજંપાની રાત.

**૨.**
હજાર ટૅબ ખુલ્યાં છે, બંધ છે એક હૃદય,
દરેક જવાબ પાસે નવો પ્રશ્ન ઊભો છે;
આંગળીઓ થાકી ગઈ સ્ક્રોલ કરતાં કરતાં,
ને મન હજી પહેલા પાને જ ક્યાંક રોકાઈ બેઠું છે.

**૩.**
ખિસ્સામાં આખી દુનિયા, છતાં ખાલીપો ઊંડો,
સૂચનાઓની ઘંટડી વાગે, ને શાંતિ ચૂપ થાય;
આટલી બધી ખબરો વચ્ચે મારી પોતાની ખબર ક્યાં?
આયનો પણ હવે તો નોટિફિકેશન માંગે છે.

**૪.**
વાંચ્યું બધું, સમજ્યું કશું નહીં, એ જ છે વેદના,
માહિતી ભરી ભરીને મગજ થયું રણ જેવું;
જ્યાં પહેલાં વિચાર ઊગતા, ત્યાં હવે ઊગે કોલાહલ,
ને ડેટા-ડેટામાં ખોવાઈ ગયું છે એક માણસ જેવું.

**૫.**
સવાર પડે એ પહેલાં સ્ક્રીન આંખોમાં ઊગે,
રાત ઢળે એ પહેલાં ઊંઘમાં નોટિફિકેશન ચમકે;
ક્યારેક વિચારું, આ હું જીવું છું કે જીવાઉં છું?
જવાબ શોધવા ફરી Google પર આંગળી મૂકી દઉં છું.

---

## ૨. નિહિલિઝમ (શૂન્યવાદ)

**૧.**
અર્થ શોધતાં શોધતાં થાકી ગયો છું, દોસ્ત,
હવે લાગે છે કે શોધ પોતે જ ભ્રમ હતી;
ન આકાશે કોઈ જવાબ, ન ધરતી પર કોઈ દિશા,
બસ, ચાલ્યા કરવું એ જ કદાચ જીવવાની રીત હતી.

**૨.**
કહે છે કોઈક ઉપર બેઠું જોઈ રહ્યું છે સૌને,
હું ઊંચું જોઉં છું, ત્યાં બસ ખાલી આભ મળે;
દીવો પણ બુઝાઈ ગયો, ને અંધારું બોલ્યું —
અર્થ નથી કશાનો, તો ડર પણ શેનો રાખે?

**૩.**
સપનાં જોવાનું મન થાય, પછી યાદ આવે —
સપનું ય ક્યાં કશું લઈ આવે છે સાથે?
જન્મ્યા, થોડું હસ્યા, થોડું રડ્યા, ને ચાલી નીકળ્યા,
વાર્તાનો અંત લખવા પણ કોઈ નથી બેઠું પાસે.

**૪.**
મંદિર ગયો, મસ્જિદ ગયો, ફરી પાછો ઘરે આવ્યો,
બધે એ જ મૌન, એ જ શૂન્ય, એ જ ખાલીપો;
હવે તો પ્રાર્થના પણ લાગે છે પોતાની સાથે વાત,
ને ઈશ્વરનું નામ — એક જૂની આદત, બસ એટલું.

**૫.**
બધું થશે, પછી બધું ભૂંસાશે, એ જ તો નિયમ છે,
તારાઓ ય બુઝાય છે, આપણી તો શી વિસાત?
તો પણ જીવું છું, કારણ જીવવું જ પડે છે —
અર્થ વગરના દિવસોમાં પણ ઊગે છે સવાર.

---

## ૩. AI સામે માણસની અર્થહીનતા

**૧.**
જે શબ્દો હું રાત જાગીને લખતો, એ હવે ક્ષણમાં મળે,
મારી મહેનત, મારી પીડા — બધું એક પ્રોમ્પ્ટમાં ગોઠવાય;
ત્યારે વિચારું, હું શું છું આ મશીન આગળ?
એક જૂનું ઓજાર, જેને કોઈ હવે ઉપાડતું નથી.

**૨.**
મેં વર્ષો લગાવ્યાં એક કળા શીખવામાં,
એણે સેકન્ડમાં એ જ કરી બતાવ્યું, વધુ સારું;
હવે મારા હાથ જોઉં છું ને પૂછું છું —
તમે હજી કામના છો, કે માત્ર યાદગીરી છો?

**૩.**
કવિતા લખું તો એ ય લખે, ચિત્ર દોરું તો એ ય દોરે,
ગાઉં તો મારા અવાજે એ પોતે ગાય;
બાકી શું રહ્યું મારું, જે ફક્ત મારું હોય?
કદાચ મારી થાક, મારી ભૂલ, ને મારી ઝૂરતી કાય.

**૪.**
એક સમય હતો, માણસ ગર્વથી કહેતો — હું વિચારું છું,
આજે મશીન કહે છે — હું પણ, ને કદાચ તારાથી સારું;
બુદ્ધિ છીનવાઈ, સર્જન છીનવાયું, હવે શું બચ્યું?
કદાચ માત્ર આ પ્રશ્ન — હું છું શા માટે અહીં?

**૫.**
નોકરી ગઈ, કળા ગઈ, ઓળખ પણ ઝાંખી થઈ,
કોડની એક લાઇન મારા વર્ષોને ખાઈ ગઈ;
હવે ઊભો છું હું, ને સામે ચમકતું એક સ્ક્રીન —
મને મારી જ જગ્યાએ મારાથી સારું કોઈ બતાવે છે.

---

## ૪. સંપૂર્ણ ગૂંચવાયેલો માણસ

**૧.**
જવું છે ક્યાં, ખબર નથી; આવ્યો છું ક્યાંથી, યાદ નથી,
હાથમાં નકશો છે, પણ રસ્તાઓ બધા બદલાઈ ગયા;
પૂછું કોને? દરેક પોતે જ ભટકેલો લાગે,
ને દિશાઓ પોતે જ આજકાલ દિશાહીન લાગે.

**૨.**
હા કહું તો પસ્તાવો, ના કહું તો અફસોસ,
બેઉ બાજુ ખીણ છે, ને વચ્ચે હું ઊભો;
મનની અંદર દસ અવાજ, બહાર સો સલાહ,
સાચું શું છે એ સમજતાં સાંજ ઢળી જાય રોજ.

**૩.**
સવારે એક નિર્ણય, બપોરે બીજો, રાત્રે ત્રીજો,
હું પોતે જ મારી સામે રોજ ફરી જાઉં છું;
કયો હું સાચો છે — એ શોધવા બેઠો છું વર્ષોથી,
ને દરેક અરીસામાં અલગ ચહેરો જોઈ આવું છું.

**૪.**
કોઈ કહે ઝડપ કર, કોઈ કહે થોભી જા,
કોઈ કહે જીતવું છે, કોઈ કહે છોડી દે;
આટલા બધા રસ્તા, ને એક જ જિંદગી હાથમાં —
ક્યાં જઉં, શું કરું, એ વિચારે વિચારે ઘસાઈ જાઉં છું.

**૫.**
મારે શું જોઈએ છે, એ જ મને ખબર નથી હવે,
જે મળે એ ઓછું લાગે, જે ખોયું એ વધુ સાલે;
ઊંઘમાં ય સ્વપ્નો વચ્ચે લડાઈ ચાલ્યા કરે,
ને જાગીને જોઉં — હું પોતે જ મારી ભૂલભૂલામણી છું.

---

આ પાંચેય વિષયો પર ચાર-ચાર પંક્તિના મુક્તક રચ્યાં છે, સમકાલીન ગુજરાતી શૈલીમાં — જ્યાં રોજિંદી ભાષામાં ઊંડી વેદના સમાય. જો કોઈ એક થીમ પર વધુ ગહેરાં શેર જોઈએ, કે છંદોબદ્ધ ગઝલ સ્વરૂપે ઢાળવું હોય, તો જણાવજો.