કારખાનાનો માણસ: ભારત અને ચીન વચ્ચેનો પગારખાઈ

# કારખાનાનો માણસ: ભારત અને ચીન વચ્ચેનો પગારખાઈ
**— પરાગ રતનપરા**

નોઇડામાં કારખાનાના મજૂરો રસ્તા પર ઊતર્યા છે. માગણી? ₹20,000 મહિને. વીસ હજાર. એક સ્માર્ટફોનની કિંમત. એક મધ્યમવર્ગીય પરિવારના એક મહિનાના શાકભાજી-દૂધ-ગેસના બિલ. અને આ રકમ માટે માણસ બાર કલાક મશીન સામે ઊભો રહે છે, પરસેવો પાડે છે, અને અંતે ઘરે જઈને વિચારે છે — "હું જીવું છું કે જીવાડાઉં છું?"

PLFS 2025ના આંકડા સામે મૂકો. ભારતમાં manufacturing sectorના salaried કામદારની સરેરાશ માસિક આવક ₹22,500. ટોચના ૨૦ ટકામાં પહોંચવા માટે જોઈએ ₹32,000. અને સૌથી ઉપરના ૧૦ ટકા? ₹48,000. એટલે કે જે માણસને "ઉપલા વર્ગ"નો કારખાનેદાર કહેવાય, એ પણ મુંબઈના એક 1BHKનું ભાડું ભરી શકે એમ નથી. ચંદ્રકાંત બક્ષી કહેત — "ગરીબી એ અભાવ નથી, ગરીબી એક ભૌગોલિક સ્થિતિ છે. તમે ક્યાં જન્મ્યા એના પર આધાર છે."

હવે સરહદ પાર કરો. હિમાલય ઓળંગો. ચીન.

ચીનના manufacturing worker ની સરેરાશ વાર્ષિક આવક લગભગ ¥1,00,000 યુઆન — એટલે કે લગભગ ₹11.5 લાખ વાર્ષિક, મહિને ₹95,000 થી ₹1,05,000. Shenzhen, Shanghai, Guangzhouના factory floor પર ઊભેલો માણસ નોઇડાના એના ભાઈબંધ કરતાં ચાર ગણો કમાય છે. ચાર ગણો. Foxconnનો કામદાર મહિને $600-$800 ડોલર કમાય છે; નોઇડાનો કામદાર $240-$270. અને ચીનમાં minimum wage પણ ₹23,000-₹30,000ની આસપાસ ગોઠવાયેલો છે — એટલે કે ભારતનો સરેરાશ, ચીનનો ન્યૂનતમ.

બક્ષી એક જગ્યાએ લખતા — "ઇતિહાસ એ નસીબ નથી, ઇતિહાસ એ પસંદગી છે." ૧૯૮૦માં ચીન અને ભારત લગભગ એકસમાન ગરીબ હતાં. બંનેની માથાદીઠ આવક લગભગ સરખી. આજે? ચીન ત્રણ ગણું આગળ. કેમ? કારણ કે ચીને factory ને મંદિર બનાવ્યું, અને ભારતે factory ને સંશય. ચીને કામદારને "comrade" કહ્યો, ભારતે "labour problem" કહ્યો. શબ્દ બદલાય, નિયતિ બદલાય.

પણ સિક્કાની બીજી બાજુ પણ છે. ચીનમાં "996 culture" છે — સવારે ૯ થી રાત્રે ૯, અઠવાડિયામાં ૬ દિવસ. ૭૨ કલાક. પગાર ઊંચો છે, પણ માણસ મશીન બની જાય છે. ભારતમાં પગાર નાનો છે, પણ માણસ હજી માણસ છે — એ તહેવાર ઉજવે છે, લગ્નમાં જાય છે, પોતાના દીકરાને પહેલું પગલું ભરતો જુએ છે. બક્ષીની શૈલીમાં કહું તો — "ચીનનો કામદાર ધનવાન ગુલામ છે, ભારતનો કામદાર ગરીબ સ્વતંત્ર." બંનેમાંથી કોને પસંદ કરવું? આ સવાલનો જવાબ દરેકના હૃદયમાં અલગ છે.

PLFSનો ત્રીજો આંકડો વધુ ક્રૂર છે. ૪૦ વર્ષ પછી manufacturing worker નો પગાર ઘટે છે. હા, ઘટે છે. ૨૫-૨૯ વર્ષે ₹17,649, અને ૪૦ પછી ₹21,154. એટલે કે જિંદગીના વીસ વર્ષ મશીન સામે આપ્યા પછી વધારો માત્ર ₹3,500. આ વધારો નથી, આ અપમાન છે. ચીનમાં એ જ વયના કામદારની આવક બમણી થઈ જાય છે, કારણ કે ત્યાં skill ને value આપવામાં આવે છે, seniority ને respect મળે છે.

અને contract workers? ASI ડેટા કહે છે — ૧૯૯૮માં ભારતની factoriesમાં ૧૫.૫% contract workers હતા. ૨૦૨૩-૨૪માં ૪૨%. એટલે કે આજે દર બે factory workers માંથી એક "કામચલાઉ" છે. કોઈ social security નહીં, કોઈ paid leave નહીં, કોઈ written contract નહીં. એ માણસ છે કે commodity? બક્ષી કહેત — "જે સમાજ પોતાના કામ કરનારને disposable ગણે, એ સમાજ પોતે disposable છે."

આ લેખ કોઈને દુઃખી કરવા માટે નથી. આ લેખ આંખ ખોલવા માટે છે. ચીન કોઈ જાદુ નથી, ચીન એક નિર્ણય છે. ભારત જો ઇચ્છે તો ચીન બની શકે. પણ એ માટે factory ને પાછી મંદિર બનાવવી પડશે, અને કારખાનાના માણસને "labour" નહીં, "nation builder" કહેવો પડશે. નોઇડાની શેરીઓમાં ₹20,000 માટે લડતો એ માણસ ખરેખર તો પોતાની ગરિમા માટે લડે છે. અને ગરિમાની કિંમત ₹20,000 નથી હોતી. ગરિમાની કિંમત અમૂલ્ય હોય છે.

બક્ષી એક વાક્યમાં કહેત — "માણસ રોટલા માટે નહીં, અર્થ માટે જીવે છે. રોટલો તો શરીરનું બળતણ છે, અર્થ આત્માનું."

અને આજે ભારતના કારખાનાના માણસ પાસે ન રોટલો છે પૂરતો, ન અર્થ.

**— પરાગ રતનપરા**