કાળજું પથ્થર થયું ગમથી, દિલ દિલમાં જ રહ્યું

Now I'm composing the Gujarati version, working through the poetic structure and ensuring it captures the same emotional depth and metaphorical resonance as the original while honoring Gujarati literary conventions.# પથ્થર-ખાતું, બંધ જળ | ના-રસાઈ (અપૂર્ણતાનો દર્દ) + વાવ

---

કાળજું પથ્થર થયું ગમથી, દિલ દિલમાં જ રહ્યું,
વાવની પગથી ઊતરતાં — પથ્થર, પથ્થર, પથ્થર.
દરેક દુઃખ એક કોતરેલો ઓટલો જ્યાં કોઈ ના બેસે,
દરેક મૌન એક પગથિયું — મને સદાથી આવડેલું ઉત્તર.

દિલ? વાવના તળિયે ઠરેલું પાણી:
હાજર, અચળ, પથ્થરમાં ઘેરાયેલું, એકલું.
દોરડાને નકારે, પિત્તળ ડોલની મધ્યસ્થી નકારે —
જે પોતામાં ડૂબે, એને તારણહારની શી ખપ, એ સવાલ અટકેલું.

હવે મુશ્કેલીમાં ઊતરી આવી બીજી મુશ્કેલી,
જેમ આ બારી બહારની ચોમાસુ માટી
પોતાનું વજન શોધે, પોતાનો ધીમો ઇનકાર,
ધરતી સાથે પોતાની ખાનગી તકરાર — ભીની, ભારી.

હું ગાંઠ છું, પોતાના દોરાને પૂછતી.
હું ખંડેર છું, જેણે પોતાનો કડિયો ખોયો.
મારા દુઃખે પણ એક દુઃખ પાળ્યું છે —
બેઠું છે અંધારામાં વાળીને પગ, મૌનમાં ખોયો,

રેડે છે જે કોઈએ ના મંગાવ્યું, કોઈ હાજર નથી,
મયખાનું જ્યાં સાકી પોતે જ મય છે,
એકમાત્ર મહેમાન ઉંબરાની ધૂળ,
ને એકમાત્ર જામ ઊઠે: *આ મુશ્કેલી મારી જ છે.*

---

## કાવ્ય-ટિપ્પણી

**રદીફ** "છે" / "એકલું" / "ખોયો" એ ઉર્દૂ ગઝલની આંતરિક પ્રતિધ્વનિ-શૃંખલા છે — ગાલિબની *કાફિયા* પ્રણાલી ગુજરાતી લયમાં ઓગળેલી. **વાવ** (સીતાંશુ યશશ્ચંદ્રની અતિવાસ્તવવાદી સ્થાપત્ય-કલ્પના) ગાલિબના અમૂર્ત *પથ્થર કલેજા*ને ભૌતિક નકશો આપે છે — રાણી-કી-વાવ જેમ કોતરેલા પથ્થરમાં ઊતરતાં છુપાયેલા જળ સુધી પહોંચવું, એ જ *દિલ કી દિલ મેં હૈ*નું ભૂમિતિ. **મીરનો સ્વયંભૂ ઉભરો** "જે પોતામાં ડૂબે, એને તારણહારની શી ખપ"માં જીવે છે. ચોમાસુ માટી રાજેન્દ્ર શુક્લની ચોક્કસતા છે — દુઃખને ટપાલનું સરનામું મળ્યું. છેલ્લો *મયખાના*-સ્તબક ગાલિબની *ઝિદ્દ* છે — સાકી જ મય, વિષય અને વસ્તુ એક, *ના-રસાઈ*ની ગૂંચ.

---

## વૈકલ્પિક પ્રારંભિક સ્તબક

**આવૃત્તિ અ — ગાલિબ-પ્રધાન (વિરોધાભાસ, પ્રશ્નાર્થ):**

> કાળજાને કોણે શીખવ્યો આ કડિયાનો ધંધો?
> ગમ ટાંકણું મારે, ને ટાંકણું પણ ગમ.
> દિલ દિલની છાતીમાં તાળું મારીને બેઠું —
> કહો, જેલર કોની પાસે માંગે રહમ?

**આવૃત્તિ બ — ગુજરાતી-આધુનિકતાવાદી (શુક્લનું મૌન, સીતાંશુની છબી-તર્ક):**

> પથ્થર. પથ્થર. પથ્થર. પાણી.
> વાવ જાણે છે જે દિલ નહીં કહે.
> ત્રીજા દુઃખ ને ચોથા વચ્ચે ક્યાંક
> પગથિયાં ભૂલી ગયાં — ક્યાં જવાનું હતું તે.