જોડાણનો ભય: એક માનસશાસ્ત્રીય ચિંતન
# ગુજરાતી નિબંધ
---
**જોડાણનો ભય : એક માનસશાસ્ત્રીય ચિંતન**
*— પરાગ રતનપારા*
---
માણસ જન્મે છે ત્યારે એ માત્ર માંસનો ગોળો નથી હોતો. એ એક ધખધખતી ભઠ્ઠી છે — ભૂખની, સ્પર્શની, હૂંફની. જે બાળક આ દુનિયામાં આંખ ખોલે છે, એને ખબર નથી હોતી કે પ્રેમ શું છે, પણ એના શરીરના રોમેરોમમાં એક ચીસ ગૂંથાયેલી હોય છે — "મને પકડો, મને છોડશો નહીં." આ ચીસ જો અનુત્તર રહે, તો માણસ જીવનભર એ ચીસનો ગુલામ બની રહે છે.
હું ઘણીવાર વિચારું છું કે આપણા ગામડાંઓમાં એક કહેવત છે: "ધાવણું છૂટે તોય મા ન છૂટે." પણ ક્યારેક મા છૂટી જાય છે — શરીરથી નહીં, પણ મનથી. ક્યારેક એ ત્યાં જ હોય છે, ઓરડામાં, રસોડામાં, ફળિયામાં — પણ એની આંખોમાં એ ખાલીપો હોય છે જે બાળક વાંચી લે છે. બાળક બોલી નથી શકતું, પણ એ અનુભવી શકે છે. એ જાણે છે કે આ હાથ મને પકડે છે, પણ આ હૃદય મારું નથી.
અહીંથી એક વિચિત્ર ગાંઠ બંધાય છે — જોડાણનો ભય. માણસ એક તરફ ઝંખે છે કે કોઈ એની નજીક આવે, કોઈ એને સ્પર્શે, કોઈ એને કહે કે "તું મારો છે." પણ બીજી તરફ, જેવું કોઈ નજીક આવે છે, એ ભાગે છે. આ ભાગવું બહારથી દેખાતું નથી. ક્યારેક એ ગુસ્સાનું રૂપ લે છે, ક્યારેક ઠંડા મૌનનું, ક્યારેક અકારણ ઝઘડાનું. પણ ભીતરમાં એક જ વાત ચાલે છે — "જો હું નજીક ગયો, તો મને ફરી છોડી દેવામાં આવશે."
આ વાત સમજવા માટે આપણે જીવનના પહેલા ત્રણ વર્ષમાં જવું પડે. એ ત્રણ વર્ષ — જે માણસને યાદ નથી રહેતા, પણ જે માણસને ઘડી નાખે છે. જેમ નદી પથ્થર પર વહે છે અને પથ્થરને ખબર નથી પડતી કે ક્યારે એનો આકાર બદલાઈ ગયો, એમ જ આ પહેલા વર્ષોના અનુભવો આપણા મનની ભૂગર્ભ ભોંયરીઓમાં સંગ્રહાઈ જાય છે. આપણે ભૂલી જઈએ છીએ, પણ શરીર યાદ રાખે છે. કોષો યાદ રાખે છે. ચામડી યાદ રાખે છે.
એક રસપ્રદ વાત કહું. તમે ક્યારેય નોંધ્યું છે કે જે બાળકોને શરૂઆતના મહિનાઓમાં પૂરતો સ્પર્શ ન મળ્યો હોય, એમના શરીરમાં એક ખાસ રસાયણ — જેને આપણે હૂંફનું રસાયણ કહી શકીએ — એનું ઉત્પાદન ઘટી જાય છે? આ રસાયણ એ જ છે જે આપણને કોઈના આલિંગનમાં સલામતી અનુભવવા દે છે. જે બાળકને આ ન મળ્યું, એ મોટું થઈને પ્રેમના આલિંગનમાં પણ ગૂંગળામણ અનુભવે છે. કેવી કરુણ વિડંબના છે — જે વસ્તુ એને સૌથી વધુ જોઈએ છે, એ જ વસ્તુ એને સૌથી વધુ ડરાવે છે.
બીજી એક ઓછી જાણીતી વાત. વિશ્વના એક ભયંકર પ્રયોગમાં — જે દાયકાઓ પહેલાં થયો હતો — અનાથ બાળકોને ખોરાક, કપડાં, છાપરું — બધું જ અપાયું, પણ સ્પર્શ ન અપાયો. કોઈએ એમને ઊંચક્યા નહીં, કોઈએ એમને થપથપાવ્યા નહીં, કોઈએ એમની સામે જોઈને હસ્યું નહીં. પરિણામ? એ બાળકો ધીમે ધીમે ઓલવાઈ ગયા — શરીર જીવતું હતું, પણ ભીતરથી કશુંક મરી ગયું હતું. એમાંના ઘણા તો શારીરિક રીતે પણ ટકી ન શક્યા. આ કોઈ બીમારી નહોતી. આ ભૂખ હતી — એવી ભૂખ જે ભાત-દાળથી ભાંગતી નથી.
હવે વિચારો. આ જ બાળકો જ્યારે મોટાં થાય — જો ટકે, તો — તો એ કેવાં સંબંધો બાંધે? એ પ્રેમ કરે, પણ પ્રેમ પર ભરોસો ન મૂકે. એ લગ્ન કરે, પણ પતિ કે પત્નીની નજીકતાથી ગૂંગળાય. એ મિત્ર બનાવે, પણ જેવો મિત્ર થોડો નજીક આવે, એ દીવાલ ચણી દે. અને સૌથી દુ:ખદ વાત એ છે કે આ બધું એ સભાનપણે નથી કરતાં. એમને ખબર જ નથી હોતી કે એ કેમ આમ કરે છે. એ માને છે કે "હું સ્વતંત્ર છું, મને કોઈની જરૂર નથી." પણ આ સ્વતંત્રતા નથી — આ કવચ છે. આ બખ્તર છે. અને આ બખ્તરની નીચે એ જ નાનકડું બાળક ધ્રૂજે છે જેને ક્યારેય કોઈએ પૂરતું પકડ્યું નહોતું.
ગૂઢ દૃષ્ટિએ જોઈએ તો, પૂર્વના જ્ઞાનીઓ કહે છે કે આત્મા જ્યારે દેહમાં આવે છે, ત્યારે એની પહેલી ઓળખ "હું" ની નથી હોતી — "તું" ની હોય છે. "તું" — એટલે મા. એટલે એ પહેલો ચહેરો જે આંખ સામે ઝૂકે છે. જો આ "તું" ભરોસાપાત્ર ન હોય, તો આત્મા એક ભયંકર નિર્ણય લે છે — "આ સંસારમાં કોઈ મારું નથી." અને પછી આખી જિંદગી એ આ નિર્ણયને સાચો પાડવામાં ગાળે છે. સંબંધો તોડે, પ્રેમ ફગાવે, એકલતાને ગૌરવ ગણે — બધું એ એક બાળપણના નિર્ણયનું પુનરાવર્તન.
ભારતીય પરંપરામાં, ખાસ કરીને તાંત્રિક અને યોગિક પરંપરામાં, એવું મનાય છે કે હૃદયના કેન્દ્રમાં — જેને આપણે ઊર્જાનો ગ્રંથિ કહી શકીએ — ત્યાં એક ગાંઠ હોય છે. આ ગાંઠ જો બાળપણમાં પ્રેમના અભાવથી કસાઈ જાય, તો એ જીવનભર ખૂલતી નથી. માણસ બહારથી સફળ હોય, સમૃદ્ધ હોય, હસતો હોય — પણ ભીતરનો આ ગ્રંથિ બંધ હોય. એ પ્રેમ આપી ન શકે, અને લઈ પણ ન શકે. જાણે કોઈ કૂવો હોય જેનું પાણી જામી ગયું હોય — તરસ પણ લાગે, અને પાણી પણ ત્યાં જ હોય, પણ પી ન શકે.
હું માનું છું કે આ સમસ્યાનો ઉકેલ બુદ્ધિમાં નથી. તમે ગમે તેટલા પુસ્તકો વાંચો, ગમે તેટલું વિશ્લેષણ કરો — જ્યાં સુધી એ મૂળ ઘા સુધી ન પહોંચો, ત્યાં સુધી કશું ન થાય. અને એ ઘા સુધી પહોંચવા માટે એક જ રસ્તો છે — ફરીથી ભરોસો કરવો. આ દુનિયાનું સૌથી કઠિન કામ છે — જેને ક્યારેય ભરોસો નથી મળ્યો, એને ભરોસો કરવાનું કહેવું. એ જાણે કોઈ બળેલા માણસને કહેવા જેવું છે કે "આગ પાસે જા, આ વખતે નહીં દઝાય." પણ ક્યારેક, કોઈક સંબંધમાં, કોઈક ક્ષણમાં, એ હિંમત થાય છે. અને ત્યારે — ફક્ત ત્યારે — એ જૂની ગાંઠ ઢીલી થવા માંડે છે.
સંબંધ એ આપણો અરીસો છે. જે ઘા આપણને દેખાતો નથી, એ સંબંધમાં દેખાય છે. જે ભય આપણે નકારીએ છીએ, એ પ્રેમમાં ડોકિયું કરે છે. અને જે બાળક આપણી ભીતર રડે છે, એ દરેક આલિંગનમાં, દરેક વિદાયમાં, દરેક "તું ક્યાં હતો?" ના પ્રશ્નમાં બોલી ઊઠે છે.
જોડાણનો ભય એ ખરેખર જોડાણની ભૂખ છે — ઊંધા પહેરેલા કવચ નીચે છુપાયેલી. અને જ્યાં સુધી આપણે આ કવચ ઉતારવાની હિંમત ન કરીએ, ત્યાં સુધી આપણે જીવીએ છીએ ખરા — પણ અડધા. બાકીનો અડધો ભાગ એ ઓરડામાં બંધ છે જ્યાં એક નાનકડું બાળક હજી રાહ જુએ છે — કે કોઈ આવશે, કોઈ દરવાજો ખોલશે, કોઈ કહેશે: "હું છું. હું અહીં છું. હું ક્યાંય નહીં જાઉં."
બસ, આટલું જ જોઈએ છે — આખી જિંદગી, આટલું જ.
---
*— પરાગ રતનપારા*