ગરબો: ગર્ભને યાદ રાખતું વર્તુળ

**Garba: The Circle That Remembers the Womb**
**ગરબો: ગર્ભને યાદ રાખતું વર્તુળ**

પરાગ રતનપરા

શરૂઆતમાં એક દીવો હતો.

એ દીવો એક માટલીમાં હતો. માટલીમાં છેદ હતા. કોઈ કહે સત્તાવીસ, કોઈ કહે જેટલા કુંભારના હાથે પડ્યા એટલા. એ છેદમાંથી પ્રકાશ બહાર ડોકિયાં કરતો હતો, જેમ બંધ ઓરડામાં પુરાયેલું કોઈ સત્ય બારણાની તિરાડમાંથી બહાર ઝાંખે. પછી એ માટલીની આસપાસ સ્ત્રીઓ ગોળ ફરવા લાગી. પછી સદીઓ ફરી. રાજવંશો ફર્યા, સુલતાનો આવ્યા ને ગયા, વહાણો આફ્રિકા ગયાં ને પાછાં આવ્યાં, ગામડાં શહેર બન્યાં, શહેરો મહાનગર બન્યાં. આજે એકવીસમી સદીની કોઈ આસો મહિનાની રાતે, કોઈ પાર્ટીપ્લોટની હજારો લાઇટો નીચે, એ જ વર્તુળ હજુ ફરે છે. ફરનારાને ખબર હોય કે ન હોય કે તે શું ફેરવી રહ્યા છે, વર્તુળને ખબર છે. વર્તુળ બધું યાદ રાખે છે.

આ નિબંધ એ વર્તુળની સ્મૃતિ વિશે છે.

✦

**શબ્દની અંદર છુપાયેલો ગર્ભ**

"ગરબો" શબ્દ પોતે એક કોયડો છે, અને એનો ઉકેલ એના પેટમાં જ છે. વિદ્વાનો તેને સંસ્કૃતના "ગર્ભદીપ" સાથે જોડે છે, એટલે કે ગર્ભમાં રહેલો દીવો. માટીની માટલી એટલે શરીર, ગર્ભાશય, પૃથ્વી. એની અંદર બળતો દીવો એટલે જીવ, ચેતના, આત્મા. બહારથી જોતાં માટીનો એક સાધારણ ઘડો, અને અંદર એક અગ્નિ જે ક્યારેય સાધારણ નથી હોતો.

આપણા પૂર્વજોએ આ વાત કોઈ ગ્રંથમાં લખીને નહોતી સમજાવી. તેમણે તો એને માટલીમાં મૂકી દીધી, સ્ત્રીઓના માથે ચડાવી દીધી અને કહ્યું, "ફરો." જે સત્ય પુસ્તકમાં લખાય તે ભુલાઈ જાય, પણ જે સત્ય પગમાં ઉતરી જાય તે પેઢીઓ સુધી ચાલે. ભારતમાં ફિલસૂફી ઘણીવાર ગ્રંથાલયમાં નહીં, ચોકમાં જીવી છે.

✦

**ક્યાંથી આવ્યો આ ગોળ ઘુમાવ?**

ગરબાનું મૂળ એક નહીં, બે ધારામાં છે, અને બંને ધારા ગુજરાતની ધરતી પર આવીને એવી ભળી ગઈ કે આજે એમને છૂટી પાડવી લગભગ અશક્ય છે.

પહેલી ધારા છે શક્તિની. અંબાજી, પાવાગઢ, બહુચરાજી, આશાપુરા. ગુજરાતનો નકશો જાણે દેવીઓનાં સ્થાનકોથી ગૂંથાયેલો છે. નવરાત્રિ એટલે નવ રાત, નવ દેવી, નવ સ્વરૂપ. માતાજીના સ્થાનક સામે કે ગામના ચોકમાં ગરબો મૂકીને તેની આસપાસ ગવાતી સ્તુતિ એ ગરબાનું આદિમ સ્વરૂપ. સત્તરમી-અઢારમી સદીમાં વલ્લભ ભટ્ટ જેવા કવિઓએ માતાજીના ગરબા રચ્યા અને એ લોકકંઠે ચડીને અમર થઈ ગયા. એ ગરબા કોઈ સભાગૃહમાં નહીં, ગામની ભાગોળે પેઢી દર પેઢી ગવાતા રહ્યા.

બીજી ધારા છે કૃષ્ણની. દ્વારકાનો રાજા, વૃંદાવનનો ગોવાળ, જેણે શરદ પૂનમની રાતે મહારાસ રચ્યો. હરિવંશમાં "હલ્લીસક" નામના એક વર્તુળ-નૃત્યનો ઉલ્લેખ મળે છે, જેમાં સ્ત્રીઓ એક પુરુષની આસપાસ ગોળ ફરે છે. એક લોકપરંપરા એવી પણ કહે છે કે બાણાસુરની પુત્રી ઉષા, જે કૃષ્ણના પૌત્ર અનિરુદ્ધને પરણી, તેણે પાર્વતી પાસેથી લાસ્ય નૃત્ય શીખ્યું અને સૌરાષ્ટ્રની સ્ત્રીઓને શીખવાડ્યું. ઇતિહાસ અને પુરાણ અહીં એકબીજાના ખભે હાથ મૂકીને ઊભાં છે, અને કોણ કોને ટેકો આપે છે એ કહેવું મુશ્કેલ છે. દયારામની ગરબીઓમાં કૃષ્ણભક્તિની આ ધારા શૃંગાર અને વિરહના રંગે રંગાઈ.

તો ગુજરાતમાં શું બન્યું? દેવીનો દીવો અને કૃષ્ણની વાંસળી એક જ ચોકમાં મળ્યાં. શક્તિ અને પ્રેમ, ભય અને માધુર્ય, માતા અને પ્રિયતમ, બધું એક જ વર્તુળમાં ફરવા લાગ્યું. ભારતીય સંસ્કૃતિની આ જ ખાસિયત છે: તે કશું ફેંકી દેતી નથી, બધું પચાવી લે છે, ભેળવી દે છે, અને પછી એ મિશ્રણને એવી રીતે પીરસે છે જાણે એ હંમેશાંથી એક જ હતું.

✦

**એક વર્તુળ, અનેક ચાલ**

જેઓ માને છે કે ગરબો એટલે ફક્ત "ત્રણ તાળી", તેઓ સમુદ્રને એક લોટો પાણી સમજે છે. ગુજરાતના દરેક પ્રદેશે, દરેક સમાજે આ વર્તુળને પોતાની ભાષામાં બોલતું કર્યું છે.

**ગરબો** એટલે સ્ત્રીઓનો, દીવાવાળી માટલીની આસપાસનો, ઉપાસનાનો મૂળ ગરબો. અહીં કેન્દ્રમાં દેવી છે અને પરિઘ પર ભક્ત.

**ગરબી** પરંપરાગત રીતે પુરુષોની. સૌરાષ્ટ્રનાં ગામોમાં લાકડાના માંડવા જેવી રચનાને પણ "ગરબી" કહેવાય, જ્યાં પુરુષો ગાતાં ગાતાં ફરે. દયારામની ગરબીઓ ભક્તિના આ પુરુષ-સ્વરને કાવ્ય આપે છે.

**તાળી ગરબા** એટલે એક તાળી, બે તાળી, ત્રણ તાળી. સૌથી સરળ દેખાય, પણ એમાં જ લયનું સૌથી ઊંડું શિક્ષણ છે. દરેક તાળી સાથે શરીર સમયને માપે છે.

**હીંચ** સૌરાષ્ટ્રની ઝૂલતી ચાલ છે, જ્યાં શરીર જાણે હિંડોળે બેઠું હોય એમ આગળ-પાછળ લહેરાય. એમાં ઉતાવળ નથી, મસ્તી છે.

**દોઢિયું** એટલે દોઢ પગલાનો ખેલ. આજના યુવાનોનો પ્રિય, જેમાં પગની ચપળતા ગણિતની જેમ ગોઠવાયેલી છે.

**રાસ** કે **દાંડિયા રાસ** કૃષ્ણની ધારામાંથી આવેલો. અહીં હાથમાં દાંડિયા છે, અને સામસામે જોડી છે. ગરબામાં માણસ કેન્દ્રની આસપાસ ફરે છે, રાસમાં માણસ માણસની સામે આવે છે.

**મણિયારો રાસ** પોરબંદર પંથકના મેર સમાજનો, જેમાં યોદ્ધાની છટા છે. આ રાસ જોઈને સમજાય કે નૃત્ય ફક્ત કોમળતા નથી, શૌર્ય પણ છે.

**ટિપ્પણી** ચોરવાડ પંથકની સ્ત્રીઓનું નૃત્ય, જેમાં લાંબી લાકડીઓથી જમીન પર તાલ ઠોકાય છે. એનું મૂળ ઘરની ફરસ ટીપવાના શ્રમમાં છે. મજૂરી જ્યારે લય પકડે, ત્યારે કલા જન્મે છે.

**હુડો** ભરવાડ સમાજનો, જ્યાં જોડીમાં હથેળીઓ અથડાય અને પશુપાલક જીવનની ખુલ્લી ઊર્જા બહાર આવે.

દરેક પ્રકાર એક જુદી આત્મકથા છે. કોઈમાં ભક્તિ છે, કોઈમાં શ્રમ, કોઈમાં શૌર્ય, કોઈમાં પ્રેમ. પણ બધાનો આકાર એક જ છે: વર્તુળ.

✦

**ગૂઢ કારણ: વર્તુળ જ કેમ?**

કેમ રેખા નહીં? કેમ ચોરસ નહીં? કેમ મંચ અને પ્રેક્ષક નહીં?

કારણ કે ભારતીય ચિંતનમાં સમય સીધી લીટી નથી, ચક્ર છે. સૃષ્ટિ, સ્થિતિ, પ્રલય અને ફરી સૃષ્ટિ. ઋતુઓ ફરે છે, ગ્રહો ફરે છે, જન્મ-મરણ ફરે છે. પશ્ચિમે સમયને તીર માન્યો, જે ક્યાંક પહોંચવા દોડે છે. ભારતે સમયને પૈડું માન્યું, જે પાછું ત્યાં જ આવે છે જ્યાંથી નીકળ્યું હતું, પણ દરેક ફેરે થોડું બદલાઈને.

ગરબામાં ફરતો માણસ એ જ બ્રહ્માંડીય ગતિનું અનુકરણ કરે છે. તે ગ્રહ છે અને કેન્દ્રમાં મુકાયેલો દીવો સૂર્ય. આ ગોળ ગતિમાં એક ગજબનો વિરોધાભાસ છુપાયેલો છે: પરિઘ સતત ફરે છે, અને કેન્દ્ર ક્યારેય હલતું નથી. ઉપનિષદની ભાષામાં કહીએ તો જગત ગતિમાન છે અને આત્મા અચલ. ગરબો આ ફિલસૂફીનું નૃત્ય-નાટક છે. માણસ નાચે છે, દેવી સ્થિર છે. શરીર ફરે છે, દીવો સ્થિર છે.

અને માટલીના છેદ? એક પરંપરાગત અર્થઘટન કહે છે કે એ શરીરનાં દ્વાર છે, ઇન્દ્રિયો, જેમાંથી અંદરનો પ્રકાશ બહારના જગતમાં ફેલાય છે. બીજી માન્યતા એ છેદને નક્ષત્રો સાથે જોડે છે: સત્તાવીસ નક્ષત્ર, દરેકના ચાર ચરણ, અને કુલ એકસો આઠ, જે માળાના મણકાની સંખ્યા છે. આ ગણિત ઐતિહાસિક રીતે સાબિત થયેલું હોય કે નહીં, પણ એટલું તો સ્પષ્ટ છે કે આપણા પૂર્વજો એક માટલીમાં પણ આખું આકાશ જોવાની કળા જાણતા હતા.

✦

**ગૂઢવિદ્યા: યંત્ર, બિંદુ અને નવ રાત**

તંત્રની પરંપરામાં દેવીની ઉપાસના યંત્ર દ્વારા થાય છે, એટલે કે ભૌમિતિક આકૃતિઓ, જેના કેન્દ્રમાં એક "બિંદુ" હોય છે. એ બિંદુ એટલે સર્જનનું મૂળ, જ્યાંથી બધું પ્રગટે છે અને જ્યાં બધું વિલીન થાય છે. હવે ઉપરથી, જાણે કોઈ પક્ષીની નજરે, એક ગરબો જુઓ: કેન્દ્રમાં દીવો, આસપાસ એક વર્તુળ, પછી બીજું, પછી ત્રીજું. જે ચોકમાં સેંકડો લોકો એકસાથે ફરે છે, તે ચોક પોતે જ એક જીવતું યંત્ર બની જાય છે, જેનું બિંદુ માતાજીનો દીવો છે અને જેની રેખાઓ માણસોના દેહથી દોરાય છે.

નવરાત્રિનો સમય પણ આકસ્મિક નથી. આસો મહિનો ચોમાસા અને શિયાળા વચ્ચેની સંધિ છે. ભારતીય પરંપરામાં સંધિકાળ, એટલે કે બે અવસ્થા વચ્ચેનો ગાળો, હંમેશાં શક્તિશાળી અને નાજુક બંને માનવામાં આવ્યો છે. સવાર અને સાંજની સંધ્યાની જેમ, ઋતુઓની સંધિ પણ ઉપાસનાનો સમય છે. નવ રાત એટલે અંધકારમાંથી પ્રકાશ તરફનો નવ પગથિયાંનો પ્રવાસ, અને દસમો દિવસ વિજયાદશમી.

ધ્વનિનું વિજ્ઞાન પણ અહીં કામ કરે છે. ઢોલનો ધબકાર માણસના હૃદયના ધબકારા જેવો છે. તાળી એ નાદ છે, જે શરીરની ઊર્જાને હથેળીઓ વચ્ચે ભેગી કરીને છોડે છે. ગામડાંની જૂની પરંપરામાં ડાકલાંના તાલે કોઈ વ્યક્તિ "ધૂણે", એટલે કે શ્રદ્ધાળુ માને કે એના શરીરમાં માતાજી આવ્યાં છે. આસ્થાની ભાષામાં એ દૈવી પ્રવેશ છે. મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં એ લય-પ્રેરિત સમાધિ-અવસ્થા છે. બંને ભાષા એક જ ઘટનાને બે જુદી બારીઓમાંથી જુએ છે, અને કદાચ કોઈ એક બારી આખું દૃશ્ય બતાવી શકતી નથી.

✦

**ઊંડું મનોવિજ્ઞાન: જ્યાં "હું" ઓગળી જાય છે**

હવે ગૂઢવિદ્યાની ધૂપસળી બાજુએ મૂકીએ અને પ્રયોગશાળાની લાઇટ ચાલુ કરીએ. વિજ્ઞાન ગરબા વિશે શું કહે છે?

આધુનિક સંશોધનો બતાવે છે કે જ્યારે લોકો એકસાથે, એક જ લયમાં હલનચલન કરે છે, ત્યારે એમની વચ્ચે વિશ્વાસ અને સહકારની ભાવના વધે છે, અને શરીર એવાં રસાયણો છોડે છે જે પીડા ઓછી કરે અને આનંદ વધારે. ફ્રેન્ચ સમાજશાસ્ત્રી એમિલ દુર્ખાઈમે આને "કલેક્ટિવ એફર્વેસન્સ" કહ્યું હતું, એ ક્ષણ જ્યારે ટોળું ફક્ત વ્યક્તિઓનો સરવાળો નથી રહેતું, પણ એક જીવંત સમગ્ર બની જાય છે. ગરબો આ અવસ્થા સુધી પહોંચવાની સદીઓ જૂની ટેકનોલોજી છે.

વર્તુળનું પોતાનું એક મનોવિજ્ઞાન છે. વર્તુળમાં કોઈ પહેલો નથી અને કોઈ છેલ્લો નથી. કોઈ મંચ પર નથી અને કોઈ પ્રેક્ષક નથી. શેઠ અને નોકર, સાસુ અને વહુ, ગામનો મુખી અને ગામનો મજૂર, બધા એક જ પરિઘ પર, એક જ અંતરે કેન્દ્રથી ઊભા છે. જે સમાજ વર્ષના ત્રણસો છપ્પન દિવસ ઊંચ-નીચની સીડી પર જીવે છે, તે નવ રાત માટે સીડી છોડીને વર્તુળમાં આવે છે. કદાચ એટલે જ ગરબો આટલો જરૂરી લાગે છે: તે સમાજને યાદ અપાવે છે કે બીજી રીતે પણ જીવી શકાય.

પુનરાવર્તનની પણ એક માનસિક અસર છે. એક જ તાલ, એક જ પગલું, વારંવાર, વારંવાર. પહેલાં મન ગણે છે, પછી મન થાકે છે, પછી મન છૂટી જાય છે. અને એ છૂટી ગયેલા મનમાં જે ખાલી જગ્યા બને છે, એને યોગીઓ ધ્યાન કહે છે અને આજના મનોવૈજ્ઞાનિકો "ફ્લો". "હું" નામનો જે ભાર આખો દિવસ માથે લઈને ફરીએ છીએ, તે થોડી ક્ષણો માટે ઉતરી જાય છે.

અને સ્ત્રીઓ માટે, ઇતિહાસના લાંબા ગાળામાં, ગરબો એક દુર્લભ અવકાશ હતો. જે સ્ત્રીઓને ઘરમાં મોટેથી બોલવાની છૂટ નહોતી, તે ચોકમાં મોટેથી ગાતી. ગરબાનાં ગીતોમાં સાસરિયાંની ફરિયાદો, પિયરની યાદ, પ્રેમની ઝંખના, બધું સામૂહિક સ્વરમાં કહેવાતું. વ્યક્તિગત રીતે જે ન કહી શકાય, તે સમૂહમાં ગાઈ શકાતું. ગરબો આ અર્થમાં એક સામૂહિક ઉપચાર-સત્ર પણ હતો.

✦

**અને આજે?**

આજે વર્તુળ મોટું થયું છે, પણ કેન્દ્ર ઘણી વાર ખોવાયું છે. ઘણાં મેદાનોમાં માતાજીનો ગરબો ક્યાંક ખૂણામાં મુકાયેલો હોય છે અને વર્તુળનું ખરું કેન્દ્ર સ્ટેજ, ગાયક અથવા કેમેરા બની ગયું છે. આ ફરિયાદ નથી, નિરીક્ષણ છે. દરેક પરંપરા પોતાના સમયમાં રૂપ બદલે છે. પ્રશ્ન એટલો જ છે કે રૂપ બદલતાં બદલતાં આત્મા સાથે રહે છે કે નહીં.

છતાં આશ્ચર્ય એ છે કે ફરનારાને ખબર હોય કે ન હોય, વર્તુળ પોતાનું કામ કરે જ છે. લય હજુ પણ "હું"ને ઓગાળે છે. અજાણ્યા હજુ પણ થોડી ક્ષણો માટે સાથી બને છે. અને ક્યાંક, કોઈ ગામના ચોકમાં, માટીની એક માટલીમાં એક દીવો હજુ પણ બળે છે, પોતાના છેદમાંથી ધીમો પ્રકાશ ફેલાવતો, એ જ જૂની વાત કહેતો જે એણે સદીઓ પહેલાં પહેલી વાર કહી હતી:

શરીર માટી છે. અંદર અગ્નિ છે. અને જીવન એ અગ્નિની આસપાસનો એક ફેરો છે.

✦

**સાચી પણ વિચિત્ર હકીકતો (Real but Weird Facts)**

- ડિસેમ્બર ૨૦૨૩માં યુનેસ્કોએ "ગુજરાતના ગરબા"ને માનવજાતના અમૂર્ત સાંસ્કૃતિક વારસાની યાદીમાં સ્થાન આપ્યું. એક નૃત્ય, જેનું કોઈ લખાયેલું "રૂલબુક" નથી, તે વૈશ્વિક વારસો બન્યું.
- ચોરવાડ પંથકના ટિપ્પણી નૃત્યનો જન્મ મજૂરીમાંથી થયો છે: ઘરની ફરસ ટીપવાનું કઠિન કામ કરતી સ્ત્રીઓએ થાક ભૂલવા એમાં ગીત અને તાલ ઉમેર્યાં, અને એ શ્રમ ધીમે ધીમે નૃત્ય બની ગયો.
- "ગરબો" શબ્દનું મૂળ "ગર્ભદીપ" મનાય છે. એટલે દર નવરાત્રિએ ગુજરાત અજાણતાં જ ગર્ભ અને જીવનના પ્રતીકની આસપાસ ફરે છે.

પરાગ રતનપરા

If you like it, please share it.

#Garba #Navratri #GujaratiCulture #SacredCircle
#ગરબો #નવરાત્રિ #ગુજરાતી_સંસ્કૃતિ #માતાજી