- Experimental language use# અક્ષરધામ: એક આધ્યાત્મિક પ્રવાહ

**લેખક: પરાગ રતનપરા**

---

અક્ષરધામ અક્ષરધામ અક્ષર ને ધામ બે શબ્દો કે એક અનંત સત્ય અક્ષર એટલે અવિનાશી ને ધામ એટલે નિવાસ પણ કોનો નિવાસ અને ક્યાં આ નિવાસ બાહ્ય છે કે આંતરિક છે મંદિરના શિખરો તો પથ્થરમાં કોતરાયેલા છે પણ જે અક્ષરધામ સ્વામિનારાયણે કહ્યું તે તો ચૈતન્યનું ચૈતન્યમાં વિલીન થવાનું સ્થાન છે જ્યાં દ્વૈત મિટી જાય અદ્વૈત ઊભરી આવે.

સવારના પ્રકાશમાં મંદિરની કલાત્મકતા જોતાં જોતાં મન વિચારે છે કે આ તો માત્ર પ્રતીક છે પ્રતીક એ પરમ સત્યનું જે શબ્દોમાં કહી શકાતું નથી અને મૌન પણ તેને પૂર્ણ રીતે વ્યક્ત કરી શકતું નથી અક્ષરધામ એટલે શું? શાસ્ત્રો કહે છે કે તે ભગવાનનું નિત્ય ધામ છે જ્યાં અક્ષરબ્રહ્મ અને પુરુષોત્તમ નિત્ય નિવાસ કરે છે પરંતુ ગુપ્ત રહસ્ય એ છે કે આ ધામ બહાર નથી અંદર છે હૃદયના ગુહામાં સહસ્રારના પાર જ્યાં વિચાર પણ પહોંચી શકતા નથી.

યામામુરાએ કહ્યું હતું કે દરેક પવિત્ર સ્થળ એ માન્ડાલા છે કોસ્મિક ચક્ર છે જે બ્રહ્માંડના ગૂઢ નક્શાને પ્રતિબિંબિત કરે છે અક્ષરધામ પણ એવું જ માન્ડાલા છે જ્યાં દરેક શિખર દરેક કમાન દરેક સ્તંભ કોઈ ગુપ્ત સત્યની વાત કરે છે હર્મેટિક પરંપરામાં કહેવાય છે as above so below જે ઉપર છે તે નીચે છે અને જે નીચે છે તે ઉપર છે અક્ષરધામ આ સિદ્ધાંતનું જીવંત પ્રતિબિંબ છે.

પણ રાહ જુઓ રાહ જુઓ આ બધું તો બૌદ્ધિક વ્યાયામ છે અક્ષરધામને જાણવું હોય તો બુદ્ધિ છોડવી પડે હૃદય ખોલવું પડે ભક્તિમાર્ગે ચાલવું પડે સ્વામિનારાયણે વચનામૃતમાં કહ્યું છે કે અક્ષરધામ એ એવું સ્થાન છે જ્યાં ભગવાન સાકાર રૂપે વિરાજમાન છે અને તેમના અનંત મુક્તો તેમની સેવામાં લીન છે પણ આ બધું રૂપક છે કે વાસ્તવિકતા? કદાચ બંને કદાચ એક કદાચ કંઈ નહિ.

ગુર્જીએફે કહ્યું હતું કે માનવી એક મશીન છે જે ઊંઘમાં જીવે છે અને જાગૃતિ એ મહાન કાર્ય છે અક્ષરધામ કદાચ આ જાગૃતિની અંતિમ સ્થિતિ છે જ્યાં સાધક પોતાના યાંત્રિક અસ્તિત્વને તોડીને ચૈતન્ય બને છે ઓકલ્ટ પરંપરાઓમાં આને વિવિધ નામો છે નિર્વાણ સમાધિ ફાના મોક્ષ પણ બધા એક જ મંઝિલ તરફ નિર્દેશ કરે છે.

અક્ષરધામની સ્થાપત્યકલા જુઓ તો ત્યાં સેક્રેડ જિયોમેટ્રી જોવા મળે છે સુવર્ણ અનુપાત પાયથાગોરિયન સંવાદિતા જે બ્રહ્માંડની ગાણિતિક રચનાને પ્રતિબિંબિત કરે છે પ્રાચીન મિસ્ટિરી સ્કૂલોમાં શીખવવામાં આવતું હતું કે મંદિરો માત્ર પૂજાના સ્થળો નથી પણ તે દીક્ષાકેન્દ્રો છે જ્યાં સાધક ઉચ્ચતર ચેતનાના સ્તરો સુધી પહોંચી શકે અક્ષરધામ પણ આવું જ એક કેન્દ્ર છે.

પરંતુ સાવધાન રહેજો સાવધાન સ્વરૂપને સ્વરૂપકાર સાથે ગૂંચવવા નહિ અક્ષરધામ નામનું મંદિર તો દિલ્હીમાં છે ગાંધીનગરમાં છે પણ સાચું અક્ષરધામ તો દરેકના અંતરમાં છે ઉપનિષદો કહે છે અહં બ્રહ્માસ્મિ હું બ્રહ્મ છું તત્ત્વમસિ તે તું છે અક્ષરધામ એ પરમ સત્ય છે જે સાધકના અંતઃકરણમાં જ પ્રગટ થાય છે.

થિયોસોફિકલ સોસાયટીએ જે ગુપ્ત શિક્ષણ આપ્યું તેમાં સાત તલો છે સાત ચક્રો છે સાત ધામો છે અક્ષરધામ કદાચ સાતમું તલ છે જ્યાં આત્મા અને પરમાત્મા એક થઈ જાય છે કબાલાહમાં આને કેથર કહેવાય છે મુગટ પરમ પ્રકાશ જ્યાંથી બધું ઉદ્ભવે છે અને જ્યાં બધું વિલીન થાય છે.

હા હા પણ આ બધી બૌદ્ધિક વાતો છે ફિલસૂફીનું પેંતરું છે અક્ષરધામ જાણવું હોય તો સત્સંગ કરો સેવા કરો ભજન કરો ધ્યાન ધરો પ્રમુખસ્વામી મહારાજ કહેતા હતા કે ભગવાન દરેકમાં વસે છે દરેકમાં અક્ષરધામ છે માત્ર તેને જાગૃત કરવાની જરૂર છે આ જ તો મહાન રહસ્ય છે આ જ તો ઓકલ્ટ નોલેજ છે.

અક્ષરધામ એટલે અમરતા અક્ષરધામ એટલે શાશ્વતતા અક્ષરધામ એટલે આનંદ જે ક્યારેય ક્ષીણ થતો નથી મરણ પછી શું થાય છે? મુક્તાત્માઓ ક્યાં જાય છે? વેદાંત કહે છે કે તેઓ બ્રહ્મમાં વિલીન થાય છે પણ સ્વામિનારાયણ સિદ્ધાંત કહે છે કે તેઓ અક્ષરધામમાં જઈને ભગવાનની સેવા કરે છે અને સદા તેમની સાથે રહે છે આ એક અનોખું તત્ત્વજ્ઞાન છે જ્યાં અદ્વૈત અને દ્વૈત એક સાથે સહઅસ્તિત્વ ધરાવે છે.

સૂફી કવિઓ જે વાત કરે છે ફાના-ફિલ્લાહ એટલે ભગવાનમાં વિલીન થવું અને બકા-બિલ્લાહ એટલે ભગવાન સાથે ટકી રહેવું અક્ષરધામ આ બંને સ્થિતિનું સંયોજન છે જ્યાં સાધક એક સાથે વિલીન પણ થાય છે અને સ્વતંત્ર પણ રહે છે આ પેરાડોક્સ આ વિરોધાભાસ જ તો આધ્યાત્મિકતાની સુંદરતા છે.

જ્યોતિષશાસ્ત્રમાં કહેવાય છે કે દરેક મનુષ્યની કુંડળી તેના કર્મોનું પ્રતિબિંબ છે અને મુક્તિ એ એવી સ્થિતિ છે જ્યાં કર્મચક્ર તૂટી જાય અક્ષરધામ આ કર્મચક્રથી પાર એવું આયામ છે જ્યાં કારણ-કાર્યનો નિયમ લાગુ પડતો નથી જ્યાં સમય અને અવકાશ વિલીન થઈ જાય છે.

અલકેમીમાં જે મેગ્નમ ઓપસ છે જે મહાકાર્ય છે સીસાને સોનામાં રૂપાંતરિત કરવાનું તે ખરેખર ભૌતિક પ્રક્રિયા નથી પણ આધ્યાત્મિક રૂપાંતરણ છે સામાન્ય માનવીને દિવ્ય સત્તામાં બદલવાની પ્રક્રિયા અક્ષરધામ એ આ રૂપાંતરણની અંતિમ સ્થિતિ છે જ્યાં સાધક પોતે અક્ષર બની જાય છે.

ઓહ હા યાદ આવ્યું બ્લેવેટ્સ્કીએ લખ્યું હતું કે દરેક મહાન ધર્મની પાછળ એક ગુપ્ત શિક્ષણ છે એક એસોટેરિક કોર છે જે માત્ર દીક્ષિત શિષ્યોને જ શીખવવામાં આવે છે અક્ષરધામની વાત પણ આવી જ એસોટેરિક શિક્ષણ છે સપાટી પર તો તે ભગવાનના ધામની વાત લાગે પણ ઊંડાણમાં તે ચેતનાના પરમ સ્તરની વાત છે.

એન્ડ નાઉ ધ ક્વેશ્ચન એરાઇઝિઝ કે શું હું ક્યારેય અક્ષરધામને પામી શકીશ? શું હું ક્યારેય આ પરમ સત્યનો સાક્ષાત્કાર કરી શકીશ? ગુરુ કહે છે કે હા જરૂર પરંતુ માટે એકાગ્રતા જોઈએ સમર્પણ જોઈએ અને સૌથી મહત્વપૂર્ણ અહંકારનો ત્યાગ જોઈએ જ્યારે હું મરી જાઉં છું ત્યારે જ ભગવાન જીવી શકે છે જ્યારે મારું અસ્તિત્વ વિલીન થાય છે ત્યારે જ અક્ષરધામ પ્રગટ થાય છે.

વોલ્ટર બેન્જામિનને યાદ છે? તેણે કહ્યું હતું કે દરેક દસ્તાવેજ સંસ્કૃતિનો એક સાથે બર્બરતાનો પણ દસ્તાવેજ છે અક્ષરધામનું મંદિર પણ એક બાજુથી જોઈએ તો કલા અને ભક્તિનું સ્મારક છે પણ બીજી બાજુથી જોઈએ તો તે લાખો લોકોની શ્રમની સાક્ષી છે પ્રશ્ન એ છે કે આ બધું શા માટે? અક્ષરધામ જો ખરેખર અંદર છે તો બહાર આટલું બધું શા માટે બાંધવું?

કદાચ જવાબ એ છે કે બાહ્ય અંતરનું પ્રતિબિંબ છે આર્કિટેક્ચર એ ફ્રોઝન મ્યુઝિક છે જમી ગયેલું સંગીત છે અક્ષરધામનું મંદિર એ પથ્થરમાં કોતરેલી પ્રાર્થના છે જે સાધકને અંદરના અક્ષરધામ તરફ દોરી જાય છે આ સેતુ છે દ્વાર છે થ્રેશોલ્ડ છે જ્યાંથી સાધક દૃશ્યમાનથી અદૃશ્ય તરફ સ્થૂળથી સૂક્ષ્મ તરફ મર્ત્યથી અમર તરફ પ્રવાસ કરે છે.

અને અંતે જે રહે છે તે શું છે? મૌન શાંતિ શૂન્યતા જે શૂન્યતા પૂર્ણતા છે જે નાસ્તિ એ જ અસ્તિ છે અક્ષરધામ આ પેરાડોક્સ છે આ અનિર્વચનીય સત્ય છે જેને શબ્દો પકડી શકતા નથી અને મૌન પણ પૂર્ણ રીતે વ્યક્ત કરી શકતું નથી.

બસ બસ થાક લાગી બુદ્ધિ થાકી પણ આત્મા જાગૃત છે અક્ષરધામ શોધતી આત્મા હજુ પ્રવાસે છે હજુ માર્ગે છે અને કદાચ આ પ્રવાસ જ મંઝિલ છે આ શોધ જ શોધનું ફળ છે.

અક્ષરધામ અક્ષરધામ અક્ષરધામ...

---

**© પરાગ રતનપરા**