એન્ટી-ચેરિટી: જે દાનથી ફાયદો માત્ર દાતાને થાય

**Anti-Charities: The Donation That Helps Only the Donor**
**એન્ટી-ચેરિટી: જે દાનથી ફાયદો માત્ર દાતાને થાય**

પરાગ રતનપરા

આપણા ગુજરાતીઓ દાનમાં એટલા ઉદાર છે કે ભગવાન પણ ક્યારેક વિચારે, "આટલું બધું આપે છે, તો પાછું લેવાનું ક્યારે?" પણ ઉદારતા એક વસ્તુ છે અને સમજણ બીજી વસ્તુ. ઉદારતા હૃદયમાંથી આવે છે, સમજણ માથામાંથી, અને ગુજરાતીનું હૃદય ગજવા કરતાં થોડું મોટું અને માથા કરતાં થોડું આગળ ચાલે છે. એમાંથી જન્મે છે એન્ટી-ચેરિટી: એવું દાન, જેનો ઇરાદો ગંગા જેવો પવિત્ર અને પરિણામ ગટર જેવું ગૂંચવાયેલું.

એન્ટી-ચેરિટી એટલે દાનનો વિરોધ નહીં, ભાઈસાહેબ. એ તો "દાન કર્યું" એ ફીલિંગનો વિરોધ છે, જ્યારે દાન કર્યા પછી સામેવાળાની હાલતમાં કંઈ ફરક ન પડે. જેમ તાવ ચડ્યો હોય ત્યારે કપાળ પર ભીનું પોતું મૂકીને તમે કહો કે "દવા થઈ ગઈ", એવું જ.

પહેલા પ્રકારના દાતા છે "ફોટો-વાળા ભાઈ." એમને કંબલ આપવી છે, પણ કંબલ કરતાં વધારે જરૂર એમને ફોટાની છે. ત્રણ જણ કંબલ પકડે, એક જણ લેનારના ખભા પર ખોટો હાથ મૂકે, કેમેરા ક્લિક થાય, અને પેલા ગરીબ દાદા ઠંડીમાં કંપતા પૂછે, "ભાઈ, કંબલ મને આપશે કે ફોટામાં જ રાખશે?" એ ફોટો પછી ફેસબુક પર જાય, ત્યાં પાંચસો "વાહ, ધન્ય છે!" મળે, અને કંબલ બીજા દિવસે ફોટા-વાળા ભાઈના ઘરના કબાટમાં આવતા વર્ષની તૈયારીમાં પાછી આવી જાય. લેનાર ખુશ કે નહીં એ બીજી વાત, દાતાની પ્રોફાઇલ તો ચમકી ગઈ.

બીજા પ્રકારના દાતા છે "નામના-પાટિયા-વાળા કાકા." એમને ભૂખ્યાને ભોજન નથી આપવું, એમને ભોજનશાળાની દીવાલ પર આરસના પથ્થરમાં પોતાનું નામ જોઈએ. ભોજનશાળા બને, ભોજન ગમે તેવું હોય, પણ પાટિયું કેવું છે તેની ચિંતા સૌથી પહેલાં થાય. "સ્વ. શ્રી ફલાણાભાઈ ઢીંકણાભાઈ સ્મરણાર્થે" એટલા મોટા અક્ષરે લખાય કે અંદર શું પીરસાય છે તે વાંચવા માટે ચશ્માની જરૂર જ ન પડે. દાન આપે કાકા, અને પ્રતિષ્ઠા એમને પાછી મળે, વ્યાજ સાથે.

ત્રીજા પ્રકારના દાતા છે "વોટ્સએપ-વાળા બહેન." એમનું દાન એક ફોરવર્ડથી શરૂ થાય છે: "આ સંદેશ દસ લોકોને મોકલો, આજે તમને શુભ સમાચાર મળશે." એમાં દાન કોને ગયું, કોણે લીધું, ક્યાં વપરાયું, એ બધું ધુમ્મસમાં છે. પણ મોકલ્યાનો સંતોષ એવો કે જાણે કાશી-કેદારની યાત્રા કરી લીધી. સાચી વાત એ છે કે એ સંદેશ દસ ગ્રુપમાં ફરીને ચોથા દિવસે પાછો એમના જ ફોનમાં આવે છે, અને એ કહે છે, "જુઓ, કેટલો પ્રસાર થયો!"

ચોથો અને સૌથી મીઠો પ્રકાર છે "પ્રસંગ-વાળું દાન." લગ્નમાં બત્રીસ જાતના પકવાન બને, અડધા કોઈના ભાણામાં જ ન જાય, અને પછી રાત્રે ગૌરવથી કહેવાય, "ભૂખ્યાને જમાડ્યા!" પણ જમાડ્યા કોને, એ પૂછો ત્યારે જવાબ મળે, "આવેલા મહેમાનોને." પ્લેટમાં બચેલું શ્રીખંડ ડસ્ટબિનમાં જાય અને પુણ્ય ખાતામાં જમા થાય, આવો હિસાબ ભગવાનના ચોપડે ચાલે કે નહીં, એની ખબર તો ચિત્રગુપ્તને જ.

હવે ગંભીર થવાની ઘડી, પણ થોડું હસતાં હસતાં. સવાલ એ છે કે સાચું દાન શું? કસોટી સાદી છે: દાન પછી લેનાર વધુ પગભર થયો કે વધુ હાથ-લાંબો? જો મદદ પછી પણ એ જ માણસ આવતા મહિને એ જ લાઇનમાં ઊભો હોય, તો તમે મદદ નથી કરી, તમે એની લાઇન પાકી કરી છે. મૈમોનિડીસ નામના જૂના ચિંતકે દાનની આઠ સીડી ગણાવી છે, અને સૌથી ઉપરની સીડી એ છે કે સામેવાળાને કાયમ માટે પોતાના પગ પર ઊભો કરી દેવો. એટલે કે દાતા એટલો કામયાબ કે એને ફરી ક્યારેય દાન આપવું જ ન પડે. ધંધાની ભાષામાં કહીએ તો, ગ્રાહક ખોવો પણ સમાજ જીતવો.

ગુજરાતે પોતે આનું તેજસ્વી ઉદાહરણ આપ્યું છે. ખેડાના ખેડૂતોને કોઈએ ભીખ નહોતી આપી, તેમને સંગઠન આપ્યું. સહકારી મંડળી બની, દૂધ ભેગું થયું, ભાવ મળ્યો, અને આજે અમૂલ ગુજરાતની છાતી પર ગર્વનું બિલ્લું છે. એ દાન નહોતું, એ ભાગીદારી હતી, અને ભાગીદારીમાં સન્માન મફતમાં આવે.

અને વીરપુરના જલારામ બાપાની પરંપરા? ત્યાં સેવા એટલી નિખાલસ કે લોકવાયકા પ્રમાણે દાન લેવાતું જ નથી. ત્યાં ન પાટિયાની હોડ, ન ફોટાની દોડ, ન ફોરવર્ડની ભીડ. ભૂખ્યો આવે, જમે, સંતોષથી જાય. આ છે સેવાનું શુદ્ધ સ્વરૂપ, જ્યાં આપનાર નાનો બનીને આપે અને લેનાર મોટો બનીને લે.

તો પછી શું કરવું? ભાઈ, ખિસ્સું ખોલવું જ, પણ આંખ અને કાન સાથે ખોલવું. સંસ્થા પાસે હિસાબ માગો, કારણ કે સાચી સંસ્થા હિસાબ બતાવવામાં શરમાતી નથી. જેને મદદ કરવી છે તેને પૂછો કે એને શું જોઈએ, કારણ કે કંબલ માગનારને સ્વેટર આપવું એ પણ એક પ્રકારની ભૂલ છે. શિક્ષણ, કૌશલ્ય, સ્વચ્છ પાણી, આરોગ્ય અને નાના ધંધા જેવા ટકાઉ કામોમાં રોકાણ કરો. અને સૌથી અગત્યનું, "ફોટો" અને "ફાયદો" વચ્ચે ફરક કરતાં શીખો.

ટૂંકમાં, દાન બંધ કરવાની વાત નથી. દાનને સ્માર્ટ બનાવવાની વાત છે. આપણે હૃદય તો મોટું રાખ્યું જ છે, હવે એમાં થોડું ગણિત ઉમેરીએ. કારણ કે જે દાનમાં માત્ર દાતાને ખુશી મળે અને લેનારને ફરક ન પડે, એ દાન નહીં, એ દાનના નામે લીધેલી સેલ્ફી છે.

**સાચી પણ વિચિત્ર હકીકતો (Real but Weird Facts)**

૧. યહૂદી ચિંતક મૈમોનિડીસે દાનની આઠ સીડી વર્ણવી છે, અને સૌથી ઊંચી સીડી એ છે જેમાં લેનારને પોતાના પગ પર ઊભો કરવામાં આવે. એટલે "દાન કરતાં સ્વાવલંબન મોટું" એ વાત સદીઓથી ચર્ચામાં છે, અને છતાં આપણે પાટિયા લગાવવામાં વ્યસ્ત છીએ.

૨. અમૂલની શરૂઆત ૧૯૪૬માં ખેડા જિલ્લાના ખેડૂતોની સહકારી મંડળી તરીકે થઈ હતી. દાનથી નહીં, ભાગીદારીથી ઊભી થયેલી આ સંસ્થા આજે દેશની સૌથી જાણીતી બ્રાન્ડોમાંની એક છે.

૩. કેન્યા જેવા દેશોમાં થયેલા કેટલાક અભ્યાસોમાં ગરીબ પરિવારોને સીધી રોકડ સહાય અપાઈ, અને ઘણા પરિવારોએ એ રકમ ઘર સુધારવા, ધંધો શરૂ કરવા અને બાળકોના શિક્ષણમાં વાપરી. એટલે ક્યારેક સૌથી સમજદાર દાન એ છે કે લેનારના નિર્ણય પર વિશ્વાસ મૂકવો.

If you like it, please share it.

પરાગ રતનપરા

#AntiCharity #SmartGiving #Empowerment #Gujarat #એન્ટીચેરિટી #સમજદારદાન #સ્વાવલંબન #ગુજરાત

**સંપાદકીય નોંધ:** પ્રકાશિત કરતા પહેલાં આ બાબતો ચકાસી લેજો: (૧) વીરપુરમાં દાન ન સ્વીકારવાની વાત જાણીતી લોકમાન્યતા છે, સંસ્થા પાસેથી પુષ્ટિ કરી લેવી, (૨) અમૂલની સ્થાપનાનું વર્ષ ૧૯૪૬, (૩) મૈમોનિડીસની "આઠ સીડી" અને કેન્યાના રોકડ-સહાય અભ્યાસોનું સામાન્ય તારણ, જેમાં દરેક અભ્યાસના પરિણામો એકસરખા નથી. લેખ વ્યંગ છે અને ફોટો-વાળા ભાઈ, પાટિયા-વાળા કાકા વગેરે કાલ્પનિક પ્રકારો છે, કોઈ વ્યક્તિ કે સંસ્થા નહીં. એ પણ નોંધજો કે બધું દેખાડા-વાળું દાન ખોટું નથી હોતું, ઘણી વાર પ્રસિદ્ધિ બીજાને પ્રેરણા પણ આપે છે. "એન્ટી-ચેરિટી" શબ્દનો મેં "ઇરાદે સારું પણ પરિણામે નિર્ભરતા કે દેખાડો વધારતું દાન" એવો અર્થ લીધો છે. તમારા મનમાં કોઈ ચોક્કસ સંદર્ભ હોય તો જણાવજો.