એક ગાંઠ અને એક તાડપત્રી: ભારતનો ઇતિહાસ બદલનારી બે 'ફાલતુ' ઘટના

**A Boil and a Tarpaulin: Two 'Trivial' Events That Changed India's History**
**એક ગાંઠ અને એક તાડપત્રી: ભારતનો ઇતિહાસ બદલનારી બે 'ફાલતુ' ઘટના**

પરાગ રતનપરા

આપણને ઇતિહાસ એવી રીતે ભણાવ્યો છે જાણે એ મોટા માણસોએ, મોટાં મેદાનોમાં, મોટી તલવારોથી લખ્યો હોય. સાચું એ છે કે ઇતિહાસ ઘણી વાર એટલી નાની વાતથી બદલાય છે કે પાઠ્યપુસ્તકને એ છાપતાં શરમ આવે. ભારતની લગભગ બસો વર્ષની ગુલામીનું મૂળ ખોદવા બેસો તો તલવાર નથી નીકળતી. નીકળે છે બે ચીજ: એક બાદશાહની ગાંઠ અને એક તાડપત્રી.

પહેલી ઘટના. સાલ ૧૭૧૫, દિલ્હી. મુઘલ બાદશાહ ફર્રુખસિયર બીમાર છે. બીમારી પણ એવી જગ્યાએ કે દરબારમાં જાહેર ન કરાય: જાંઘના મૂળ પાસે પીડાદાયક ગાંઠ. જોધપુરના રાજા અજિતસિંહની દીકરી સાથે લગ્ન નક્કી છે, પણ વરરાજા ઘોડે ચડી શકે એમ નથી. હકીમો આવ્યા, નુસખા આવ્યા, દુઆઓ આવી. ગાંઠ ત્યાંની ત્યાં.

એ જ વખતે ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીનું એક પ્રતિનિધિમંડળ મહિનાઓથી દિલ્હીમાં ધક્કા ખાતું હતું. આપણે મામલતદાર કચેરીમાં ખાઈએ એવા જ ધક્કા. એમની સાથે એક સ્કોટિશ સર્જન હતો: વિલિયમ હેમિલ્ટન. એણે બાદશાહનો ઇલાજ કર્યો. બાદશાહ સાજા થયા, લગ્ન થયાં, શરણાઈ વાગી.

ખુશ થયેલા બાદશાહે ડૉક્ટરને હાથી, ઘોડો, હીરા, રોકડા આપ્યા. અને પછી આપી અસલી ચીજ. ૧૭૧૭નું ફરમાન: કંપની વર્ષે ફક્ત ત્રણ હજાર રૂપિયા ભરે અને આખા બંગાળમાં જકાત વગર વેપાર કરે. ત્રણ હજાર! આજે એટલામાં અમદાવાદમાં સારી હોટલમાં ચાર જણ જમી ન શકે.

અહીં આપણો રાષ્ટ્રીય સ્વભાવ જુઓ. સાહેબનું અંગત દુઃખ મટ્યું, એટલે સાહેબે જાહેર તિજોરી ખોલી નાખી. ગાંઠ બાદશાહની, બિલ બંગાળનું. ત્રણસો વર્ષ થયાં, પદ્ધતિ બદલાઈ નથી. આજે પણ જેનાથી સાહેબ રાજી, એને ટેન્ડર. ફરક એટલો જ કે હવે ફરમાનને "પોલિસી" કહેવાય છે.

પછી જે થવાનું હતું એ થયું. કંપનીના નોકરોએ એ પરવાના પોતાના ખાનગી ધંધામાં વાપર્યા, દેશી વેપારીઓને વેચ્યા પણ ખરા. જકાત ભરે દેશી, મફતમાં ફરે વિદેશી. નવાબની તિજોરી સુકાતી ગઈ. નવાબ સિરાજ-ઉદ-દૌલા અકળાયા. અને ગાડી પહોંચી પ્લાસી.

બીજી ઘટના. ૨૩ જૂન ૧૭૫૭, પ્લાસીનું આંબાવાડિયું. એક બાજુ રોબર્ટ ક્લાઇવના આશરે ત્રણ હજાર માણસો. સામે નવાબના લગભગ પચાસ હજાર. ગણિત સીધું હતું. ક્લાઇવ પોતે ગભરાયેલો હતો.

બપોરે વરસાદ પડ્યો. અડધો કલાક, ધોધમાર. જૂન મહિનો, બંગાળ, ચોમાસું. આમાં આશ્ચર્ય કશું નહોતું. છતાં આશ્ચર્ય થયું, જેમ આપણી મ્યુનિસિપાલિટીને દર વર્ષે પહેલા વરસાદે થાય છે. અંગ્રેજોએ પોતાના દારૂગોળા પર તાડપત્રી ઢાંકી દીધી. નવાબની ફોજે ન ઢાંકી. "વરસાદ? જોયું જશે." આપણો સનાતન મંત્ર.

વરસાદ રોકાયો. નવાબના વફાદાર સેનાપતિ મીર મદને ધાર્યું કે ગોરાઓનો દારૂ પણ પલળ્યો હશે, અને હુમલો કર્યો. સામેથી સૂકી તોપો ગર્જી. મીર મદન માર્યા ગયા. અને મીર જાફર? એ પોતાની વિશાળ ફોજ સાથે બાજુમાં ઊભા ઊભા જોતા રહ્યા. પચાસ હજારમાંથી મોટા ભાગના પ્રેક્ષક હતા. આજે રસ્તા પર ઝઘડો થાય તો આપણે વીડિયો ઉતારીએ છીએ. ત્યારે મોબાઇલ નહોતો, એટલે ખાલી જોયું.

સાંજ સુધીમાં એક સામ્રાજ્યનો પાયો નખાઈ ગયો. એક તાડપત્રીના ભાવે.

તો વિષય શું છે? વિષય બહાદુરી નથી, વિષય ટેક્નોલોજી પણ નથી. વિષય છે ત્રણ દેશી આદતો. એક: અંગત ઉપકારનો બદલો જાહેર મિલકતથી ચૂકવવો. બે: "ચાલશે, જોયું જશે." ત્રણ: ઘર સળગતું હોય ત્યારે કોની તરફ ઊભા રહેવાથી ફાયદો થશે એ ગણવું. અંગ્રેજો પાસે આમાંથી એકેય નહોતી. એમની પાસે કાગળ હતો, હિસાબ હતો અને તાડપત્રી હતી.

આપણે ગુલામીનો દોષ અંગ્રેજોની ચાલાકીને આપીએ છીએ. આપવો જોઈએ. પણ થોડો દોષ એ ગાંઠને, એ ન ઢંકાયેલા દારૂગોળાને અને બાજુમાં ઊભેલા એ પ્રેક્ષકોને પણ આપો. દેશ તલવારથી નથી હારતો. "ચાલશે"થી હારે છે.

અને હા, આજે પણ ચોમાસું આવે છે. તાડપત્રી હજી આપણે છેલ્લી ઘડીએ જ શોધીએ છીએ.

**સાચી પણ વિચિત્ર હકીકતો (Real but Weird Facts)**

• જે લડાઈએ ભારતનું ભવિષ્ય નક્કી કર્યું એ પ્લાસીમાં અંગ્રેજ પક્ષે માંડ બે ડઝન જેટલા માણસો મર્યા. આપણા હાઈવે પર એક દિવસમાં આથી વધુ મરે છે.

• ડૉ. વિલિયમ હેમિલ્ટન ૧૭૧૭માં કલકત્તામાં જ ગુજરી ગયા. એમની કબરનો પથ્થર આજે પણ કોલકાતાના સેન્ટ જોન્સ ચર્ચમાં છે, અંગ્રેજી સાથે ફારસી લખાણ સાથે. જે માણસે અજાણતાં દરવાજો ખોલ્યો, એ અંદર આવનારાઓને જોવા જીવ્યો જ નહીં.

• અંગ્રેજી ભાષાનો શબ્દ "loot" આપણી "લૂંટ" પરથી ગયો છે. અને બંગાળની લૂંટ બાબતે પાર્લામેન્ટમાં પૂછપરછ થઈ ત્યારે ક્લાઇવે કહેલું કે મને તો મારા પોતાના સંયમ પર નવાઈ લાગે છે!

પરાગ રતનપરા

If you like it, please share it.

#IndianHistory #BattleOfPlassey #EastIndiaCompany #Satire #ઇતિહાસ #પ્લાસી #ચાલશે #ગુજરાતીનિબંધ