એ દિવસની રાહ જોવી — એ પણ એક પ્રકારની શ્રદ્ધા છે. માફ કરજો.

ધર્મ એક ધંધો છે. અને આ ધંધાના બે ભાગીદાર છે: એક મહેલમાં બેઠો છે, બીજો મંદિરમાં. એકની તિજોરી ભરેલી છે, બીજાની ઝોળી. બંનેને ગરીબ માણસ વહાલો છે — કારણ કે ગરીબ માણસ વગર આ બંનેનો ધંધો બંધ થઈ જાય.

શ્રીમંત માણસ ગરીબને રોટલી નથી આપતો. એ એને *સમજાવટ* આપે છે. અને સમજાવટ રોટલી કરતાં સસ્તી પડે છે. સંતો-મહંતો આ સમજાવટના સેલ્સમેન છે. કમિશન બંનેને મળે છે — શેઠને આ ભવમાં, બાવાને પરભવમાં. ગરીબને? ગરીબને "આશીર્વાદ" મળે છે. આશીર્વાદનું વજન શૂન્ય ગ્રામ. ભાવ અમૂલ્ય. રીટર્ન પોલિસી નહીં.

સંત કહે છે: "બેટા, તું ગરીબ છે કારણ કે પાછલા જન્મમાં તેં પાપ કર્યું હતું." ગરીબ માણસ માથું હલાવે છે. એને યાદ નથી કે પાછલા જન્મમાં એણે શું કર્યું હતું — પણ સંત કહે છે એટલે સાચું જ હશે. સંતને કેવી રીતે ખબર પડી? એ પ્રશ્ન પૂછવાનો નથી. પ્રશ્ન પૂછે એ નાસ્તિક. નાસ્તિક નર્કમાં જાય. નર્કનો નકશો પણ સંત પાસે જ છે. ગજબનો માણસ છે — બંને ટિકિટબારીનો માલિક એક જ છે.

શેઠ સવારે મંદિરમાં દાન કરે છે, બપોરે મજૂરનો પગાર કાપે છે, સાંજે પ્રવચનમાં બેસીને આંખમાં આંસુ લાવે છે. એને "ધાર્મિક" કહેવાય. મજૂર બાર કલાક તડકામાં ઈંટ ઊંચકે છે, ભૂખ્યો સૂઈ જાય છે, અને સપનામાં સ્વર્ગ જુએ છે. એને "સંતોષી" કહેવાય. શબ્દકોશ પણ શેઠનો જ છપાવેલો છે.

ગરીબ માણસનું મગજ સહન નથી કરી શકતું કે એની જિંદગી આટલી વાહિયાત છે. તો એ પોતાની જાતને એક વાર્તા કહે છે — એક મીઠી, રૂપાળી, સ્વર્ગવાળી વાર્તા. "આ ભવ ખરાબ છે તો શું થયું, આવતો ભવ સરસ આવશે." આ વાર્તા એને ઊંઘવા દે છે. દુઃખ સામે લડવા કરતાં દુઃખને "ઈશ્વરની ઈચ્છા" કહી દેવું સહેલું છે. માણસ આળસુ પ્રાણી છે — એને જવાબ નહીં, બહાનું જોઈએ. ધર્મ સૌથી ભવ્ય બહાનું છે જે માણસે પોતાની હાર છુપાવવા શોધ્યું છે.

બાળપણમાં બાપ ડરાવતો — "ચૂપ રહે, નહીં તો માર પડશે." મોટો થયો ત્યારે બાપની જગ્યા ઈશ્વરે લઈ લીધી. એ જ ડર, એ જ આજ્ઞાપાલન, બસ દાઢી લાંબી થઈ ગઈ અને હાથમાં વીજળી આવી ગઈ. માણસને એક "મોટો બાપ" જોઈએ છે જે એને કહે કે શું કરવું. કારણ કે પોતાની જાતે વિચારવું એ સૌથી ભારે મજૂરી છે — અને એમાં યુનિયન પણ નથી.

એટલે ગરીબ ઈંટ ઊંચકતો રહે છે. છોકરો પણ ઈંટ ઊંચકશે. પૌત્ર પણ. કારણ કે "આ આપણું કર્મ છે." કર્મ શબ્દ એટલે શું? એટલે — "પ્રશ્ન ન પૂછો, ચૂપચાપ ઊંચકો, ઉપરવાળો જોઈ રહ્યો છે." ઉપરવાળો ખરેખર જોઈ રહ્યો છે કે નહીં એ ખબર નથી. પણ શેઠ ચોક્કસ જોઈ રહ્યો છે. અને એ પૂરતું છે.

ધર્મ અફીણ છે. પણ અફીણ તો ઓછામાં ઓછું નશો આપે છે. ધર્મ તો બિલ પણ મોકલે છે — દાનપેટીમાં, ભંડારામાં, પ્રસાદમાં, ચાદરમાં. દુનિયાનો એકમાત્ર નશો જે ગ્રાહક પાસેથી પૈસા લે છે *અને* એને જાગવા નથી દેતો.

જે દિવસે ગરીબ માણસ પૂછશે — "મારું ગરીબીનું કારણ મારું કર્મ છે, તો શેઠની અમીરીનું કારણ કોનું કર્મ છે?" — તે દિવસે મંદિરના ઘંટ વાગતા બંધ થઈ જશે. અને શેઠની તિજોરી ધ્રૂજશે.

એ દિવસની રાહ જોવી — એ પણ એક પ્રકારની શ્રદ્ધા છે. માફ કરજો.