ધ લૉ ઑફ ઍક્સિડન્ટ: આપણે જીવીએ છીએ કે ઢસડાઈએ છીએ?

ધ લૉ ઑફ ઍક્સિડન્ટ: આપણે જીવીએ છીએ કે ઢસડાઈએ છીએ?
(The Law of Accident: Are We Living or Just Being Dragged Along?)

પરાગ રતનપરા

આપણે ગુજરાતીઓ "ઍક્સિડન્ટ" શબ્દ સાંભળીએ એટલે તરત હાઈવે, ટ્રક અને વીમાની ફાઈલ યાદ આવે. પણ ગુર્જિએફ નામનો એક માણસ કહી ગયો કે સૌથી મોટો ઍક્સિડન્ટ રસ્તા પર નહીં, આપણી જિંદગીમાં રોજ થાય છે. આપણને ખબર પણ નથી પડતી, કારણ કે આપણે એને "નસીબ" નામ આપીને, ફ્રેમ કરીને દીવાલે ટાંગી દઈએ છીએ.

ગુર્જિએફ કહે છે કે માણસ ત્રણમાંથી એક કાયદા નીચે જીવે છે: અકસ્માતનો કાયદો, ભાગ્યનો કાયદો અને ઇચ્છાશક્તિનો કાયદો. એમના શિષ્ય મોરિસ નિકોલે વચ્ચે ચોથો કાયદો ઉમેર્યો: કર્મ અને ફળનો કાયદો. ટૂંકમાં, કાં તો તમને ધક્કા વાગે છે, કાં તમે વાવ્યું એ લણો છો, કાં તમારું પોતાનું ભાગ્ય ખૂલે છે, કાં તમે ખરેખર જાતે નિર્ણય લો છો. છેલ્લા ત્રણ વિકલ્પોની વાત પછી કરીએ. ભારતની એકસો ચાલીસ કરોડની વસ્તીમાંથી મોટા ભાગના લોકો પહેલા ખાનામાં જ આરામથી, પલાંઠી વાળીને બેઠા છે. ચા પણ ત્યાં જ મંગાવે છે.

મજાની વાત એ છે કે અકસ્માત એટલે "ગમે તેમ" એવું નથી. નિકોલને પોતાને સવાલ થયેલો કે અકસ્માત કાયદો કેવી રીતે હોઈ શકે? જવાબ આ હતો: અકસ્માતનો કાયદો એવા કાયદાઓનો બનેલો છે જે આપણી ઉપર લાગુ પડવા જ નહોતા જોઈતા. એટલે જિંદગી અંધાધૂંધીથી નથી ચાલતી. આપણે એવા નિયમોમાં ફસાયા છીએ જે આપણા માટે બન્યા જ નહોતા.

ઉદાહરણો જોઈએ છે? પડોશીના દીકરાએ એન્જિનિયરિંગ કર્યું, એટલે આપણો દીકરો પણ એન્જિનિયર. માસીએ કહ્યું "છોકરો અમેરિકામાં છે", એટલે સગાઈ. સમાજ શું કહેશે એ બીકે બેંકની લોન લઈને ત્રણસો માણસનું જમણવાર. દીકરાને ગિટાર વગાડવું હતું, પણ ફૂઆએ કહ્યું "ગિટારથી ઘર નથી ચાલતું." આજે એ પચાસ વર્ષનો સીએ છે અને પાર્કિંગમાં ગાડીમાં બેસીને ગિટારના રીલ્સ જુએ છે. આમાંનું કશું એનું પોતાનું નહોતું. આ જ અકસ્માત છે. બસ, એમાં ઍમ્બ્યુલન્સ નથી આવતી.

ગુર્જિએફ માણસને નદીના ટીપા સાથે સરખાવે છે. ટીપાનું પોતાનું કોઈ ભાગ્ય નથી, ભાગ્ય તો આખી નદીનું છે. ટીપું ધોધ પરથી પડે તો એ ટીપાની ભૂલ નથી, ટીપાનું નસીબ પણ નથી. એ નદીનો મૂડ છે. આજે આપણે ટીપાં છીએ અને વૉટ્સઍપ ગ્રુપ નદી છે. ફૉરવર્ડ આવે એટલે ગુસ્સો આવે. ન્યૂઝ ચૅનલ ચીસ પાડે એટલે બ્લડપ્રેશર વધે. પછી આપણે ગર્વથી કહીએ, "મારો સ્વભાવ જ આવો છે." ના સાહેબ, એ સ્વભાવ નથી, એ ભાડે લીધેલો મૂડ છે. અને ભાડું પણ તમે જ ભરો છો.

આવું કેમ થાય છે? નિકોલ કહે છે કે માણસમાં બે ભાગ છે. એક છે સાર (Essence), જે આપણે જન્મથી લઈને આવ્યા છીએ. એ ભાગ્યના કાયદા નીચે છે. બીજું છે વ્યક્તિત્વ (Personality), જે ઉછેર, શિક્ષણ અને નકલથી બને છે. એ અકસ્માતના કાયદા નીચે છે. અને સૌથી ખતરનાક છે ખોટું વ્યક્તિત્વ, એટલે કે ઈગો, ઇમેજ અને "મને ઓળખે છે કે હું કોણ છું?" વાળો ભાગ.

નિકોલનો નકશો કહે છે કે ખોટું વ્યક્તિત્વ ૯૬ કાયદા નીચે જીવે છે, જેને "ચંદ્રનો પ્રભાવ" કહ્યો છે. વ્યક્તિત્વ ૪૮ નીચે, સાર ૨૪ નીચે અને સાચો 'હું' માત્ર ૧૨ નીચે. હવે વિચારો. સરકારી કચેરીમાં એક ફોર્મ માટે બાર બારીએ ધક્કા ખાવા પડે તો આપણે આખી સિસ્ટમને ગાળો દઈએ છીએ. પણ પોતાના અહંકાર માટે રોજ છન્નું બારીએ લાઇનમાં ઊભા રહીએ છીએ, અને તે પણ રાજીખુશીથી. મામાનું માન સાચવવાની બારી, સાસુના અહમની બારી, બૉસની નજરની બારી, લગ્નમાં કોની ગાડી મોટી એની બારી. ચંદ્ર પર જવા આપણે ચંદ્રયાન મોકલ્યું, પણ ચંદ્રનો સૌથી મોટો પ્રભાવ તો આપણી સોસાયટીની મીટિંગમાં જોવા મળે છે.

જિંદગીની સફર પણ જોવા જેવી છે. બાળક ભાગ્યના કાયદા નીચે જન્મે છે. એને ખબર હોય છે કે એને શું ગમે છે: કાદવ, ગીત, સવાલો. પછી આપણે એને શીખવાડીએ, "બેટા, લોકો શું કહેશે?" અને ધીરે ધીરે એ અકસ્માતના કાયદા નીચે સરકી જાય છે. નિકોલ કહે છે કે ઉંમરના ઉત્તરાર્ધમાં માણસે એમાંથી બહાર નીકળવાનું હોય છે. પણ આપણે નિવૃત્તિ પછી સોસાયટીના પ્રમુખ, સમાજના ટ્રસ્ટી અને ફૅમિલી ગ્રુપના ઍડમિન બનીને નવા છન્નું કાયદા શોધી લઈએ છીએ. બહાર નીકળવાને બદલે ફ્લૅટ બદલીએ છીએ, બિલ્ડિંગ એ જ રહે છે.

નિકોલ એક વધુ વાત કહે છે: જ્યારે આપણે ગુસ્સામાં, ચિંતામાં કે "કોઈએ મને માન ન આપ્યું" એવી નકારાત્મક લાગણીમાં ડૂબેલા હોઈએ, ત્યારે અકસ્માત માટે આપણો દરવાજો સૌથી વધુ ખુલ્લો હોય છે. સ્વાગતના તોરણ સાથે. ઉસ્પેન્સ્કીની એક કાળી મજાક નિકોલે નોંધી છે: ઘણા લોકો ભાગ્ય પ્રમાણે ક્યારના મરી ચૂક્યા છે, પણ અકસ્માતે જીવે છે. કોઈ લગ્નમાં ચાંલ્લાના ટેબલ પાસે બેસીને ચહેરા જોજો. તમને આ મજાક મજાક નહીં લાગે.

તો રસ્તો શું? નિકોલના પાંચ ઉપાય છે, અને દરેકમાં આપણી સામે અરીસો છે.

પહેલો ઉપાય: કોઈ ઊંચી વસ્તુનું પાલન કરો. નિકોલ કહે છે કે આ સિવાય બીજો કોઈ રસ્તો નથી. આપણે પાલન તો કરીએ છીએ, પણ જાહેરખબરનું, સગાંવહાલાંનું અને ઍલ્ગોરિધમનું. ઊંચી વસ્તુ સિવાય બધાનું પાલન કરીએ છીએ.

બીજો: કોટ ઉતારો. ઉસ્પેન્સ્કીએ સાધનાને કોટ પછી કોટ ઉતારવા જેવી કહી છે. જેટલા વધુ વાઘા પહેર્યા, એટલા વધુ અકસ્માતના કાયદા નીચે. આપણે કોટ ઉતારવાને બદલે ઉપર નવું નેહરુ જૅકેટ ચડાવીએ છીએ.

ત્રીજો: સવાર સાચવો. નિકોલ કહે છે કે લોકો ઊઠતાંવેંત પાછા "ઊંઘી" જાય છે, અને આખો દિવસ એવી પરિસ્થિતિઓ ખેંચી લાવે છે જે જાતને યાદ રાખી હોત તો ન આવી હોત. સવારનો અડધો કલાક ઘણો ફરક પાડી શકે. આપણે શું કરીએ છીએ? આંખ ખૂલે એ પહેલાં ફોન ખૂલે છે. દિવસના પહેલા અડધા કલાકમાં ચાલીસ અજાણ્યા લોકોના અભિપ્રાય માથામાં ભરી લઈએ છીએ, અને પછી કહીએ છીએ કે આજે દિવસ જ ખરાબ હતો.

ચોથો: જે આવે એને પોતાનો ભાગ સમજીને સ્વીકારો. પછી ધીરે ધીરે સમજાશે કે શું ભાગ્ય છે અને શું અકસ્માત. આપણે ઊંધું કરીએ છીએ. સારું થાય તો "મારી મહેનત", ખરાબ થાય તો "ગ્રહો".

પાંચમો: જે દિશા તમારી નથી એમાં ખેંચાશો નહીં. ઉધાર લીધેલી મહત્વાકાંક્ષા પાછળ દોડશો તો અકસ્માતમાં વધુ ઊંડા ઊતરશો. પણ પડોશીએ નવી ગાડી લીધી છે, એટલે આ ઉપાય આવતા વર્ષે.

હવે ઇચ્છાશક્તિના કાયદાની વાત. અહીં સૌથી મોટો વિરોધાભાસ છે. આપણી પાસે ઇચ્છા ઘણી છે, શક્તિ નથી. એટલે "ઇચ્છાશક્તિ" શબ્દ આપણા જીવનમાં વચ્ચેથી તૂટી ગયો છે. અને નવાઈની વાત એ છે કે આપણી ત્રણેય મોટી પરંપરાઓ એક જ વાત કહે છે: સાચી ઇચ્છા પોતાની ઇચ્છા છોડવાથી શરૂ થાય છે.

હિંદુ પરંપરામાં પ્રારબ્ધ કર્મ છે, જે આ જન્મમાં ગતિમાં આવી ચૂક્યું છે. એ ભાગ્ય જેવું છે. ક્રિયમાણ કર્મ છે, જે આપણે અત્યારે પસંદગીથી કરીએ છીએ. એમાં ઇચ્છાશક્તિની જગ્યા છે. ગુણો અને માયામાં ભાન વગર તણાવું એ અકસ્માત જેવું લાગે છે. ગીતા રસ્તો બતાવે છે: ફળની આસક્તિ વગર કર્મ કરો. આપણે ગીતા ભેટમાં આપીએ છીએ, વાંચવાનું કામ સામેવાળા પર છોડીએ છીએ.

ઇસ્લામમાં કદર એટલે કે તકદીરની વાત છે. વિદ્વાનો મુબ્રમ, એટલે કે અટલ તકદીર, અને મુઅલ્લક, એટલે કે બદલાઈ શકે એવી તકદીર, વચ્ચે ફરક કરે છે. ગફલત, એટલે કે બેધ્યાનપણું, અકસ્માતના કાયદા જેવું છે. અને "ઇસ્લામ" શબ્દનો અર્થ જ સમર્પણ છે: પોતાની ઇચ્છા ખુદાની ઇચ્છામાં ભેળવી દેવી.

ખ્રિસ્તી પરંપરામાં કહેવાય છે કે પિતાની જાણ વગર એક ચકલી પણ જમીન પર પડતી નથી. એ અર્થપૂર્ણ ભાગ્ય છે. "દુનિયાના" થઈને જીવવું, એના દબાણોથી ચાલવું, એ અકસ્માત છે. અને ઈસુનું વાક્ય, "મારી નહીં, તારી ઇચ્છા પૂર્ણ થાઓ", ઇચ્છાશક્તિના કાયદાનું સૌથી સ્પષ્ટ ચિત્ર છે.

ભારતમાં આપણે ત્રણેય ધર્મના તહેવારોની રજા હોંશથી લઈએ છીએ. ફક્ત ત્રણેયની આ એક સહિયારી વાત લેવાની કોઈને ફુરસદ નથી.

એટલે હવે પછી જ્યારે કશું ખરાબ થાય અને મોઢામાંથી તરત "નસીબ!" નીકળે, ત્યારે એક ક્ષણ અટકીને પૂછજો: આ ખરેખર મારું હતું? કે હું ફરી કોઈ બીજાની નદીમાં, કોઈ બીજાના મૂડમાં, કોઈ બીજાના છન્નું કાયદા નીચે તણાતો હતો?

જવાબ ગમશે નહીં. પણ એ જ જવાબ ભાગ્ય તરફનું પહેલું પગથિયું છે.

સાચી પણ વિચિત્ર હકીકતો (Real but Weird Facts)

• જે ગુર્જિએફે આખી જિંદગી અકસ્માતના કાયદાથી ઉપર ઊઠવાનું શીખવ્યું, એ જ ગુર્જિએફ ૧૯૨૪માં ફ્રાન્સમાં પોતે ગંભીર કાર અકસ્માતમાં ઘવાયા હતા. અકસ્માતનો કાયદો કદાચ પોતાના ટીકાકારોને પણ યાદ રાખે છે.
• ઉસ્પેન્સ્કીના મતે ઘણા લોકો ભાગ્ય પ્રમાણે મરી ચૂક્યા છે, અને અકસ્માતનો કાયદો જ એમને જીવતા રાખે છે. એટલે કેટલાક લોકો જીવે છે એ પણ એક અકસ્માત છે.
• તિરમિઝીમાં નોંધાયેલી એક હદીસ મુજબ, તકદીરને ફેરવી શકે એવી એકમાત્ર વસ્તુ દુઆ છે. એટલે કે અટલ ગણાતી તકદીરમાં પણ એક બારી ખુલ્લી રાખવામાં આવી છે.

પરાગ રતનપરા

If you like it, please share it.

#LawOfAccident #Gurdjieff #SelfRemembering #GujaratiEssay #અકસ્માતનોકાયદો #ભાગ્યઅનેઇચ્છા #ગુજરાતીનિબંધ #વ્યંગ