દેશોનો મધ્યમવર્ગ

**The Middle Class of Nations**
**દેશોનો મધ્યમવર્ગ**

પરાગ રતનપરા

ભારતીય મધ્યમવર્ગની સૌથી મોટી ઓળખ એ છે કે એ પોતાને મધ્યમવર્ગી કહેવડાવવા તૈયાર નથી. પગાર મધ્યમ, ફ્લેટ મધ્યમ, કાર મધ્યમ, પણ ઓળખાણ આપતી વખતે શબ્દ બદલાઈ જાય: "અમે અપર મિડલ ક્લાસ છીએ." અને જો કોઈ નવો ફેશનેબલ શબ્દ મળી જાય, જેમ કે "એસ્પિરેશનલ", તો તરત એ જ ઓઢી લઈએ. ટ્રેનમાં સ્લીપરની ટિકિટ હોય તોય સગાંને ફોન પર કહીએ, "AC માં જઈએ છીએ." પણ જ્યાં સ્કૂલ ફીમાં રાહત મળતી હોય કે સરકારી યોજનામાં "મધ્યમ આવક" વર્ગને ફાયદો હોય, ત્યાં સૌથી પહેલું ફોર્મ આપણું ભરાય.

હવે આ જ માનસિકતાને આખા દેશના કદમાં કલ્પના કરો. એ છે આજની ભારતીય વિદેશનીતિ.

**ચિંતાતુર મધ્યમ શક્તિઓનું વર્ષ**

2026 દુનિયાની "મિડલ પાવર્સ" માટે બેચેનીનું વર્ષ રહ્યું છે. જાન્યુઆરીમાં દાવોસમાં કેનેડાના વડાપ્રધાન માર્ક કાર્નીએ કહ્યું કે દુનિયા કોઈ સહજ પરિવર્તનમાંથી નહીં, પણ તૂટફૂટમાંથી પસાર થઈ રહી છે, અને મધ્યમ કદના દેશોએ એકબીજા સાથે ખભેખભો મિલાવવો જોઈએ. સપ્ટેમ્બરમાં યુએન મહાસભા દરમિયાન યુરોપિયન યુનિયન, બ્રાઝિલ, કેનેડા, કેન્યા, ઓસ્ટ્રેલિયા, બાર્બાડોસ અને ભારતે મળીને "પાર્ટનર્સ ફોર મલ્ટીલેટરલિઝમ" નામનું મંચ શરૂ કર્યું. ઓક્ટોબરમાં દિલ્હીમાં વિદેશમંત્રી જયશંકરે "ઊભરતી અને મધ્યમ શક્તિઓ" સાથે મળીને શું કરી શકે એની વાત કરી.

ગણિત સીધું છે. મોટા બે દેશો, અમેરિકા અને ચીન, એકબીજા સાથે જેટલી ગરમજોશીથી વાત કરે, બાકીના દેશો એટલા જ ગભરાઈને એકબીજાને ફોન કરે. જેમ સોસાયટીમાં બિલ્ડર અને ચેરમેન સાથે ચા પીતા દેખાય, એટલે બાકીના ફ્લેટવાળા તરત "રહેવાસીઓનું ગ્રુપ" બનાવે.

**ભારત: લલચાય પણ છે, ભડકે પણ છે**

આ મધ્યમ શક્તિઓની ચર્ચામાં ભારત ક્યાં ઊભું છે? જવાબ ભારતીય લગ્નની ગેસ્ટ લિસ્ટ જેવો છે: આવવું પણ છે, અને "અમને આ લોકો સાથે કેમ બેસાડ્યા?" એ ફરિયાદ પણ કરવી છે.

લાલચ સમજી શકાય એવી છે. ભારતને સૌથી વધુ ડર એ દુનિયાનો છે જ્યાં વોશિંગ્ટન અને બીજિંગ બેસીને આખી દુનિયાના મોટા પ્રશ્નો વહેંચી લે. એક પ્રકારનું "G2". દરેક ટ્રમ્પ-શી મુલાકાત દિલ્હીમાં એવી બેચેની જગાડે છે જેમ ઘરના બે મોટા ભાઈઓ બંધ બારણે વાત કરતા હોય અને નાનો ભાઈ બહાર કાન માંડીને ઊભો હોય. બે મહાસત્તાઓની દુનિયામાં ભારતને એવી પસંદગીઓ કરવી પડે જેનાથી એ આઝાદી પછી સતત બચતું આવ્યું છે.

જયશંકરે અમેરિકા-ચીન સંબંધ માટે ભારતની પસંદગી સમજાવવા ગોલ્ડીલોક્સની વાર્તાનો સહારો લીધો: બહુ ગરમ પણ નહીં, બહુ ઠંડો પણ નહીં, બરાબર વચ્ચેનું તાપમાન. ગુજરાતીમાં આને "કડક-મીઠી" કહેવાય. બંને વધુ ઝઘડે તો આપણે દાઝીએ, બંને વધુ ભેટે તો આપણે ઠરી જઈએ. ભારતને જોઈએ છે એવી ચા જે બીજા બનાવે, પણ તાપમાન આપણી પસંદનું હોય.

**સાન મરીનો સાથે એક જ પંગતમાં?**

પણ વિરોધ ઊંડો છે, અને એનું મૂળ અહંકાર છે, જે કોઈ પણ ભારતીય સારી રીતે સમજે. ભારત પોતાને ઊભરતી મહાશક્તિ માને છે, "રાહ જોતી મહાસત્તા", દુનિયાનો એક સ્વતંત્ર ધ્રુવ. હવે આવા દેશને એ જ લેબલ આપો જે સાન મરીનો અને લિક્ટેનસ્ટાઇનને મળ્યું છે, તો કેવું લાગે? આ બંને નાનકડા દેશોએ પણ એ જ ઘોષણાપત્ર પર સહી કરી છે.

આ બરાબર એવું છે જેમ લગ્નમાં કોઈ મોટા ઉદ્યોગપતિ કાકાને જમવા માટે બાળકોની પંગતમાં બેસાડી દેવાય. જમવાનું એ જ, થાળી એ જ, પણ ઇજ્જતનો સવાલ છે! 140 કરોડ વસ્તી અને પરમાણુ શસ્ત્રો ધરાવતો દેશ પોતાને એક ભીડનો હિસ્સો માને, એ આપણા સ્વભાવમાં જ નથી. આપણે ભીડમાં ઊભા રહીએ તોય આગળ કેવી રીતે નીકળવું એ વિચારતા હોઈએ.

**ભાડૂઆત નહીં, મકાનમાલિક બનવું છે**

એક વધુ ગંભીર વાંધો છે. ઇતિહાસમાં મધ્યમ શક્તિઓ નિયમ ઘડનાર નહીં, નિયમ પાળનાર રહી છે. કેનેડા અને ઓસ્ટ્રેલિયા અમેરિકાએ બનાવેલી વ્યવસ્થાના આદર્શ નાગરિક રહ્યા: નિયમ પાળ્યા, ચોકી કરી, ખર્ચ ઉઠાવ્યો, અને કિનારે બેસીને થોડા સુધારા સૂચવ્યા. જેમ એક શિસ્તબદ્ધ ભાડૂઆત, જે સમયસર ભાડું ભરે, મકાન ચોખ્ખું રાખે, અને મકાનમાલિકને નમ્રતાથી પત્ર લખે, "નળ ટપકે છે, જોઈ લેશો?"

ભારતની આખી પરંપરાગત કૂટનીતિ, સુરક્ષા પરિષદમાં કાયમી બેઠકની માંગથી લઈને "સુધારેલા બહુપક્ષવાદ"ના રટણ સુધી, એક જ વાત કહે છે: અમારે ભાડૂઆત નહીં, મકાનમાલિકોની મીટિંગમાં ખુરશી જોઈએ. એટલે "મિડલ પાવર"નું લેબલ સ્વીકારવું એટલે ભાડૂઆત મંડળમાં નામ લખાવવું.

એટલે જ જયશંકરે શબ્દ બહુ સાવચેતીથી પસંદ કર્યો: માત્ર "મધ્યમ" નહીં, "ઊભરતી અને મધ્યમ." એ એક વધારાનો શબ્દ "ઊભરતી" એ જ ભારતીય મધ્યમવર્ગનું "અપર" છે. "અમે મિડલ ક્લાસ ખરા, પણ હંમેશાં નથી રહેવાના."

**એરિસ્ટોટલનો મધ્યમવર્ગ**

લેખક હેપીમોન જેકબ એક સુંદર સરખામણી આપે છે. મધ્યમ શક્તિઓને આંતરરાષ્ટ્રીય સમાજનો મધ્યમવર્ગ ગણો. એરિસ્ટોટલે કહ્યું હતું કે જે નગરમાં મધ્યમવર્ગ મોટો અને મજબૂત હોય, ત્યાં જૂથવાદ ઓછો હોય. મધ્યમ નબળો પડે તો શહેર અમીર અને ગરીબમાં વહેંચાઈ જાય, અને સ્થિરતા પણ સાથે ચાલી જાય.

આંતરરાષ્ટ્રીય દુનિયામાં પણ આ જ સાચું છે. મધ્યમવર્ગ કર ભરે છે, પણ બજેટ બનાવવામાં એનો અવાજ નથી. 1945માં સાન ફ્રાન્સિસ્કોમાં યુએન બનતું હતું ત્યારે કેનેડાની આ જ ફરિયાદ હતી, અને ભારતની આઝાદી પછીથી આ જ ફરિયાદ છે. અમીર પાસે પૈસા, શક્તિ અને વકીલો છે. ગરીબ ભાગ્યે જ કોર્ટના દરવાજા સુધી પહોંચે. વચ્ચે ઊભો મધ્યમવર્ગ ફક્ત એટલું ઇચ્છે કે નિયમો બધા માટે સરખા લાગુ પડે.

આ વાક્ય વાંચીને દરેક ભારતીય પગારદાર માથું હલાવશે. TDS કપાય પગારમાંથી પહેલા દિવસે, અને મોટા ડિફોલ્ટરની લોન "રિસ્ટ્રક્ચર" થાય વર્ષો પછી. ટ્રાફિક પોલીસ સ્કૂટરવાળાને રોકે, મોટી ગાડી લાલ લાઇટ ઓળંગીને નીકળી જાય. મધ્યમવર્ગ ક્રાંતિ નથી માંગતો, બસ લાઇન તોડનારને કોઈ રોકે એટલું માંગે છે.

અને લેખકનો મુદ્દો ધારદાર છે: જે દેશને દુનિયાનો ધ્રુવ બનવું છે, એના માટે મજબૂત મધ્યમવર્ગ શરત છે. વચ્ચેનો વર્ગ જેટલો મોટો અને સંગઠિત, એટલું મુશ્કેલ બે મહાસત્તાઓ માટે દુનિયાને પોતાના પ્રભાવક્ષેત્રોમાં વહેંચવું, અને ત્રીજા માટે ઊભરવાની એટલી વધુ જગ્યા. એટલે ભારતને મધ્યમવર્ગ ગમે કે ન ગમે, એ જરૂરી છે. જેમ કોઈ ઉદ્યોગપતિ મોંઢે મધ્યમવર્ગની ટીકા કરે, પણ એનો આખો ધંધો મધ્યમવર્ગના EMI પર ચાલે.

**સોસાયટી મીટિંગની મર્યાદા**

પણ આ સરખામણીની પણ મર્યાદા છે. મધ્યમ શક્તિઓ એકબીજા માટે જ ખતરો બની શકે. તુર્કી અને સાયપ્રસ, બંનેએ એ જ ઘોષણાપત્ર પર સહી કરી છે, જ્યારે બંને વચ્ચેનો ઝઘડો દાયકાઓ જૂનો છે. ઓસ્ટ્રેલિયાની સુરક્ષાની સૌથી મોટી ચિંતા ચીન છે, જ્યારે બ્રાઝિલને દક્ષિણ ચીન સમુદ્રમાં કોઈ રસ નથી.

આ બિલકુલ આપણી હાઉસિંગ સોસાયટીની મીટિંગ જેવું છે. બિલ્ડર સામે લડવું હોય ત્યારે બધા એક. પણ પાર્કિંગની જગ્યા નક્કી કરવાની આવે ત્યારે ત્રીજા માળવાળા અને પાંચમા માળવાળા વચ્ચે શીત યુદ્ધ. એટલે આવાં ગઠબંધનો કદાચ વેપારના નિયમો, સપ્લાય ચેઇન, ક્રિટિકલ મિનરલ્સ અને ટેકનોલોજીનાં ધોરણો પર ભેગાં થશે, પણ સુરક્ષા અને સંરક્ષણ પર એમની પાસે કહેવા જેવું ઓછું હશે. જયશંકરે પણ આડકતરી રીતે આ સ્વીકાર્યું: દેશોએ હવે દરેક વાતમાં સહમત થવાની જરૂર નથી, પૂરતા સંપર્કબિંદુ હોય તો ચાલે. ગુજરાતીમાં કહીએ તો, "સંબંધ રાખવો, પણ જમવાનું અલગ."

**ધ્રુવ બનવું છે, પણ ત્યાં સુધી મધ્યમ**

તો ભારત શું કરશે? લેખકનું અનુમાન બહુ ભારતીય છે: ભારત મધ્યમ શક્તિઓના ઓરડામાં બેસશે, "મધ્યમ (અને ઊભરતી)" ભાષા વાપરશે, ઘોષણાપત્રો પર સહી કરશે. ભારત એવી મધ્યમ શક્તિ છે જેને ધ્રુવ બનવું છે, અને ત્યાં પહોંચે નહીં ત્યાં સુધી, જ્યાં ફાયદો હોય ત્યાં, મધ્યમ શક્તિ જેવું વર્તન કરશે.

આ આપણો રાષ્ટ્રીય સ્વભાવ છે. લગ્નમાં વરપક્ષ બનવું છે, પણ જ્યાં કન્યાપક્ષની સુવિધા મળતી હોય ત્યાં ચૂપચાપ લઈ લેવી. લોકલ ટ્રેનમાં "આપણે તો સામાન્ય માણસ" કહીને સીટ માંગવી, અને ઓફિસમાં "આપણે તો સિનિયર" કહીને કેબિન માંગવી. ઓળખ બદલવી અવસરવાદ નથી, આપણા માટે એ કુશળતા છે.

**સૌથી મોટો ડર: મધ્યમ જ ન રહે તો?**

પણ લેખક અસલ ચિંતા અંતે મૂકે છે. ભારતની મોટી મૂંઝવણ એ નહીં કે એ મધ્યમ કહેવાય કે નહીં, પણ એ કે આંતરરાષ્ટ્રીય મધ્યમવર્ગ ટકશે કે નહીં. જો એના સભ્યોને લાગે કે ગઠબંધનોથી કંઈ મળતું નથી, તો ઘણા દેશો ચૂપચાપ વોશિંગ્ટન કે બીજિંગના ખેમામાં જઈ બેસશે. અને પરિણામ એ જ દ્વિધ્રુવી દુનિયા જેનો ભારતને સૌથી વધુ ડર છે, જ્યાં મધ્યમવર્ગ બે છાવણીમાં વહેંચાઈ ગયો હોય.

એટલે જો આ ગઠબંધનો ફક્ત વાતોની દુકાન બનીને રહી જાય, ત્યાં સમોસા, ચા અને ઘોષણાપત્ર હોય પણ નિર્ણય ન હોય, તો ભારતનો રસ ઝડપથી ઓસરી જશે. જેમ સોસાયટીની મીટિંગમાં ત્રીજી વખત કંઈ ન થાય એટલે અડધા સભ્યો આવવાનું બંધ કરે. પણ જો આ ગઠબંધનો વેપાર અને ટેકનોલોજીમાં ખરેખર કંઈક કરી બતાવે, તો ભારતને કદાચ સમજાશે કે મધ્યમમાં રાહ જોવી ધાર્યા કરતાં વધુ આરામદાયક છે.

ભારતીય મધ્યમવર્ગ આ સત્ય વર્ષોથી જાણે છે, ભલે સ્વીકારે નહીં. અમીર બનવાનું સપનું જોતાં જોતાં આપણે આખી જિંદગી મધ્યમમાં જ વીતાવીએ છીએ. અને અંતે સમજાય છે કે સૌથી સુરક્ષિત, સૌથી સંતુલિત અને સૌથી ટકાઉ જગ્યા એ જ હતી, જેને આપણે આખી જિંદગી "હજી કામચલાઉ છે" કહેતા રહ્યા.

**Real but Weird Facts / સાચી પણ વિચિત્ર હકીકતો**

- ભારત જે "પાર્ટનર્સ ફોર મલ્ટીલેટરલિઝમ" મંચનું સ્થાપક સભ્ય છે, એના ઘોષણાપત્ર પર સાન મરીનો અને લિક્ટેનસ્ટાઇન જેવા દેશોએ પણ સહી કરી છે. આ બંનેની કુલ વસ્તી ભારતના એક મધ્યમ કદના તાલુકા કરતાં પણ ઓછી છે.
- એ જ ઘોષણાપત્ર પર તુર્કી અને સાયપ્રસ બંનેએ સહી કરી છે, જ્યારે બંને વચ્ચે સાયપ્રસ ટાપુના વિભાજનનો ઝઘડો દાયકાઓથી ચાલે છે. "બહુપક્ષવાદ" માટે એક ટેબલ પર, પણ પોતાના ઝઘડા માટે બે અલગ ટેબલ.
- "મધ્યમ શક્તિ"ની ફરિયાદ યુએન જેટલી જ જૂની છે. 1945માં સાન ફ્રાન્સિસ્કોમાં યુએનનું ચાર્ટર ઘડાતું હતું ત્યારે કેનેડાએ ફરિયાદ કરી હતી કે મધ્યમ દેશો ખર્ચ ઉઠાવે છે, પણ નિર્ણયમાં એમનો અવાજ નથી.

પરાગ રતનપરા

If you like it, please share it.

#MiddlePowers #IndianDiplomacy #Geopolitics #Multilateralism
#મધ્યમ_શક્તિ #ભારતની_વિદેશનીતિ #ગુજરાતી_વ્યંગ #મધ્યમવર્ગ