દેશવટો: એક ભુલાયેલા ઘર વિશેની નોંધ

# દેશવટો: એક ભુલાયેલા ઘર વિશેની નોંધ

જૂનાં નગરોમાં એક વાત પેઢીઓથી કહેવાતી આવી છે, અને કહેનારાઓ એને એટલી સહજતાથી કહે છે જાણે વરસાદની કે અનાજના ભાવની વાત કરતા હોય: માણસ અહીંનો નથી. તે ક્યાંકથી આવ્યો છે, અને આવ્યા પછી રસ્તો ભૂલી ગયો છે.

વિદ્વાનોએ જન્મ અને મૃત્યુ પર પોથીઓની પોથીઓ ભરી છે,¹ પણ જન્મ અને મૃત્યુ કોયડો છે જ નહીં. એ તો એક જ ઓરડાના બે દરવાજા છે. એકમાંથી માણસ અંદર ધકેલાય છે, બીજામાંથી બહાર ખેંચાય છે, અને બેમાંથી એકેય વખતે તેની સંમતિ પુછાતી નથી. ખરો કોયડો દેશવટો છે. તમે ઘર છોડ્યું છે, અને જ્યાં સુધી આ વાત તમે જાતે, પોતાના અનુભવથી, જાણો નહીં, ત્યાં સુધી તમે એક દેહમાંથી બીજા દેહમાં મજબૂરીથી ફર્યા કરો છો, પોતાનું સરનામું ભૂલી ગયેલા ટપાલના કાગળની જેમ.

## ઘર

ઘરનું વર્ણન કરવું અઘરું છે, કારણ કે વર્ણન માટે જે કંઈ જોઈએ તે બધું ત્યાં ગેરહાજર છે. ત્યાં આકાર નથી. આપણે જેને મન કહીએ છીએ તેવું મન નથી. પ્રાણ નથી. જોડકાં નથી: દિવસ-રાત નહીં, સુખ-દુઃખ નહીં, હું-તું નહીં. કોઈ એને સર્જન કહે છે, કોઈ પરમ સત્યમ્, કોઈ શૂન્ય. શૂન્ય શબ્દથી ગભરાવું નહીં; એ કશાનો અભાવ નથી, એ તમારો પોતાનો મૂળ સ્વભાવ છે. માણસ પોતાના જ સ્વભાવથી ડરે એ આ દેશવટાની સૌથી વિચિત્ર રમૂજ છે.

## પરપોટો

અસ્તિત્વ એ ઘર નથી. આ ભૂલ એટલી સામાન્ય છે કે એને ભૂલ કહેતાં સંકોચ થાય. અસ્તિત્વ વિશાળ છે, પણ શરતોથી બંધાયેલું છે. એ એક પરપોટો છે, જેમાં અનંત મન, ચિત્તિ, માયાના સર્જક દબાણ હેઠળ ભરેલું છે. પરપોટાની અંદર મજલા છે: ભૂઃ, ભુવઃ, સ્વઃ, અને એ દરેકની વચ્ચે અગણિત પગથિયાં. ઉપરના મજલે પહોંચેલા કેટલાક મુસાફરોએ જાહેર કર્યું કે તેઓ ઘરે પહોંચી ગયા. તેઓ પહોંચ્યા નહોતા. તેઓ માત્ર દેશવટાના વધુ ઊંચી છતવાળા ખંડમાં ઊભા હતા.²

તમે દિવ્ય પૂર્ણતાનો એક દિવ્ય અંશ છો, જે દેશવટામાં દાખલ થયો છે. અને એક વાર દાખલ થયા પછી કાયદો એવો છે કે દેશવટાનો આખો પટ જીવવો પડે. આ કાયદો કોણે ઘડ્યો એ કોઈ જાણતું નથી, પણ એનો અમલ આશ્ચર્યજનક ચોકસાઈથી થાય છે.

## આવરણો અને બે બહેનો

દેશવટામાં પ્રવેશતાં જ અંશને આવરણો પહેરાવવામાં આવે છે: દેહ, મન, ઇન્દ્રિયો. આવરણોની સાથે જ બે બહેનો જન્મે છે, સ્મૃતિ અને ઇચ્છા. મોટા ભાગના લોકોને આ બહેનો વહાલથી દેશવટા સાથે ચોંટાડી રાખે છે. થોડાકને, બહુ થોડાકને, એ જ બહેનો દૃઢતાથી શૂન્ય તરફ ફેરવે છે.

માટી છે તું, એમ કહેવાયું છે, અને એ સાચું છે: દેહ અને મગજનું આવરણ માટીમાં પાછું જાય છે. પણ એ તો હિસાબની વાત છે, મહત્ત્વની નહીં. મહત્ત્વનું એટલું જ છે કે તમે આવરણની અંદર જાગ્યા, કે એમાં ઊંઘતા જ રહ્યા.

## હેતુ

તો જીવનનો અને અસ્તિત્વનો હેતુ પૃથ્વી પરના જીવનને સંપૂર્ણ બનાવવાનો નથી; કેદખાનાની દીવાલો રંગવાથી એ ઘર બનતું નથી. હેતુ માન્યતાઓના ઢગલા કરવાનો પણ નથી. અને અનુભવથી ભાગીને આશ્રમ કે મઠમાં સંતાઈ જવાનો તો બિલકુલ નથી, કારણ કે ભાગનારો પોતાની ભરેલી નાવ સાથે જ લઈને ભાગે છે.

હેતુ આ છે: શરતોને આવકારો. એમને ભેદો, જાણો, પૂરેપૂરી અનુભવો. પછી સભાનપણે એમનાથી મોટા થાઓ અને એમને ઓળંગી જાઓ. મુક્તિ એટલે કોઈ એક ચોક્કસ શરતમાંથી છુટકારો, એક વખતે એક તાળું. ધર્મનિષ્ઠા કે પલાયનથી આખા અસ્તિત્વમાંથી છટકી જવાની પરીકથા એ મુક્તિ નથી.

આ કોષોના બનેલા વિશ્વમાં કુદરતે માણસ માટે જે કદ ધાર્યું છે તે આ છે: જન્મમાં બળજબરીથી ન ધકેલાવું, કહેવાતા મૃત્યુમાં ઝૂંટવાઈ ન જવું. ઇચ્છા હોય તો સભાનપણે જન્મવું, અને કોષોનો દેહ સભાનપણે છોડવો. જે દેશવટાને વિચાર તરીકે નહીં, પણ જીવેલા અનુભવ તરીકે સમજે છે, તે ઘર તરફના વળાંક પર ઊભો છે.

## નાવ

નાવ ખાલી કરો. નાવમાં શું ભર્યું છે? સ્મૃતિનો ભંડાર અને એની બહેન ઇચ્છા. એ ખાલી થાય ત્યાં સુધી ખાલી કરતા રહો, જ્યાં સુધી વિચારવાનું સાધન વૈશ્વિક મનને પોતાનામાંથી વહેવા દે અને એને ઇચ્છાના આકારોમાં દૂષિત ન કરે. એ સ્વચ્છ વહેણ, એ જ આ વ્યક્તિ માટે અહીં અસ્તિત્વનો અંત છે.³

## મૃત્યુ, અને નકશાઓ

મૃત્યુ, તો પછી, જીવનના હેતુનું વિરોધી નથી. એ એ જ અભ્યાસક્રમ છે, માત્ર જુદી અવસ્થામાં. અભાન મૃત્યુ સ્વપ્નની એ જ પટ્ટી આગળ ચલાવે છે; સભાન વિદાય હેતુની પૂર્તિનો ભાગ છે.

ધર્મો અને તત્ત્વજ્ઞાનો આ પ્રદેશના નકશા છે: પાતળા, અને ઘણી વાર કોઈકે ચેડાં કરેલા. એમને આંધળા થઈને માનો, તો તમે માત્ર ઝઘડા વધારો છો. નોંધવા જેવું છે કે નકશા માટે લડનારાઓ ભાગ્યે જ મુસાફરીએ નીકળ્યા હોય છે.

માટે તત્ત્વજ્ઞાન પહેલાં અભ્યાસ. ત્રણ પગલાંનો લયબદ્ધ શ્વાસ. ધ્યાન આપવાની શક્તિનું શિક્ષણ. કેન્દ્રોની હાનિકારક તીવ્રતાઓને ફરીથી લખતા સુધારક અભ્યાસો. પછી પ્રત્યાહાર, એ કોઈનો નહીં એવો પ્રદેશ, જ્યાં જૂનો દેશ પાછળ છૂટી ગયો છે અને નવો હજી દેખાયો નથી;⁴ અને એની પેલે પાર ધારણા, ધ્યાન, સમાધિ.

લક્ષ્ય સર્જનમાં, ઘરમાં, પાછા ફરવાનું છે. વધુ રૂપાળો દેશવટો એ લક્ષ્ય નથી. જ્યાં સુધી નાવ ખાલી ન થાય અને સાધન ફરીથી કેળવાય નહીં, ત્યાં સુધી જન્મ અને મૃત્યુ એ જ પાઠ ફરી ફરી ભણાવ્યા કરે છે, જે તમે જાગતા હતા ત્યારે ભણવાની ના પાડી હતી.

ઘર રાહ જોતું નથી, કારણ કે ત્યાં સમય નથી. રાહ તો માત્ર તમે જુઓ છો.

---

¹ એક જૂની હસ્તપ્રતના હાંસિયામાં અજાણ્યા હાથે લખેલું છે: "મૃત્યુ વિશે સૌથી વધુ લખનારા એ જ છે જે હજી મર્યા નથી, અને જન્મ વિશે લખનારાને પોતાનો જન્મ યાદ નથી. આ વિષયના સાક્ષીઓ આટલા નબળા છે."

² આવા મુસાફરોના અહેવાલો સુંદર હોય છે અને એમાં પ્રકાશ તથા સંગીતનું ઘણું વર્ણન આવે છે. ઘર વિશેનો સાચો અહેવાલ ટૂંકો હોય, કારણ કે ત્યાં વર્ણવવા જેવું કશું નથી અને વર્ણવનાર પણ નથી.

³ કહેવાય છે કે ખાલી નાવ નદીમાં કોઈની સાથે અથડાય તો કોઈ એના પર ગુસ્સે થતું નથી. ભરેલી નાવનું એવું નથી.

⁴ આ પ્રદેશના કોઈ નકશા નથી, જે કદાચ એની તરફેણમાં સૌથી મોટી દલીલ છે.

---

જોઈએ તો આ નિબંધને ફાઇલ રૂપે પણ તૈયાર કરી આપું.