ચીની લક્ષણોવાળો સમાજવાદ: એક અધૂરી સિમ્ફની

# ચીની લક્ષણોવાળો સમાજવાદ: એક અધૂરી સિમ્ફની

*— પરાગ રતનપરા*

ચીન. એક દેશ નહીં, એક વિરોધાભાસ. શાંઘાઈની ગગનચુંબી ઈમારતોની કાચની દીવાલો પર સૂર્ય પડે છે ત્યારે તેમાં માઓનો ચહેરો પ્રતિબિંબિત થાય છે કે ડેંગનો? કે પછી શી જિનપિંગનો? કોણ જાણે. કદાચ ત્રણેય. કદાચ કોઈ નહીં.

સમાજવાદ શબ્દ પશ્ચિમનો. ચીન પૂર્વનું. ચીનાઓએ આ શબ્દને પોતાની ભાષામાં ઉતાર્યો ત્યારે એ શબ્દ હવે એ ન રહ્યો. માર્ક્સે દાઢી ખંજવાળતાં લંડનના મ્યુઝિયમમાં બેસીને જે લખ્યું હતું તે બીજિંગના કોઈ અમલદારના ટેબલ પર પહોંચે ત્યાં સુધીમાં તેનું રૂપ બદલાઈ ગયું. વિચાર યાત્રા કરે છે, અને યાત્રામાં તે ઘસાય છે, બદલાય છે, ક્યારેક તો મરી પણ જાય છે. ચીનમાં માર્ક્સ મર્યો નથી. ત્યાં તે ચીની કપડાં પહેરીને, ચીની ભોજન ખાઈને, ચીની ભાષા બોલતો ફરે છે.

બૂર્ઝ્વા સમાજવાદ અને શ્રમિક સમાજવાદ — બે સાવ અલગ વસ્તુઓ. એકમાં મૂડી છે, બીજામાં શ્રમ. એકમાં નફો છે, બીજામાં સમાનતા. ચીને શું કર્યું? બંનેને એક જ થાળીમાં પીરસ્યાં. દાળ અને ભાત અલગ, પણ પેટમાં તો એક જ. આ સિન્થેસિસ છે — અધૂરી, ભદ્દી, અણઘડ. પણ છે. શેનઝેનના કારખાનામાં મજૂર આઠ કલાક કામ કરે છે અને પાર્ટીનો કાર્ડ ધરાવે છે. તેના માલિક કરોડપતિ છે અને તે પણ પાર્ટીનો કાર્ડ ધરાવે છે. બંને સમાજવાદી. બંને મૂડીવાદી. બંને ચીની. આ કેવી રીતે શક્ય છે? પૂછશો નહીં. ચીનાઓ પણ જવાબ આપતા નથી. તેઓ ફક્ત હસે છે અને કામે લાગી જાય છે.

જ્યારે આ વ્યવસ્થા ચાલે છે ત્યારે સુંદર લાગે છે. ગરીબીમાંથી એંસી કરોડ માણસો બહાર. હાઈસ્પીડ ટ્રેનો. ચંદ્ર પર ચીની ધ્વજ. પણ જ્યારે નથી ચાલતી ત્યારે? ત્યારે તે વિયાંગ વાયરસ છે, તે ઉઇગુરોની છાવણીઓ છે, તે હોંગકોંગમાં ટેંકો છે, તે રિયલ એસ્ટેટના પરપોટા છે જે ફૂટે છે અને લાખોની બચત ગુમ થઈ જાય છે. સૌંદર્ય અને કુરૂપતા એક જ સિક્કાની બે બાજુઓ. ચીન બંને બાજુ એકસાથે દેખાડે છે. આ તેની વિશેષતા.

દસ વર્ષ પહેલાં આ વ્યવસ્થા આટલી કામ કરતી નહોતી. આજે કરે છે. શા માટે? કારણ કે ચીનાઓએ ધીરજ રાખી. તેમણે ઉતાવળ કરી નહીં. લેનિને કહ્યું હતું — "એક ડગલું આગળ, બે ડગલાં પાછળ." ચીનાઓએ ઊલટું કર્યું — બે ડગલાં આગળ, એક ડગલું પાછળ. ચોખ્ખો નફો: એક ડગલું. દર વર્ષે. દર દાયકે. સંચય થતો ગયો. આજે તે પર્વત છે.

ભારત? ભારત ઉતાવળું હતું. ભારત લોકશાહી પણ હતું. લોકશાહીમાં ઉતાવળ હોય છે કારણ કે પાંચ વર્ષમાં ચૂંટણી આવે છે. નેતા લાંબી યોજના બનાવી શકતો નથી. નહેરુએ પ્રયત્ન કર્યો, પાંચ-વર્ષીય યોજનાઓ બનાવી, પણ તેની પાછળ ચીની શિસ્ત નહોતી. ભારતમાં બધા દલીલ કરે છે. સંસદમાં, ચાની દુકાનમાં, ઘરમાં, ટ્વિટર પર. દલીલ કરવી આપણો રાષ્ટ્રીય રોગ છે. ચીનાઓ દલીલ કરતા નથી. તેઓ કામ કરે છે. આ મૂળભૂત તફાવત.

બીજું કારણ. ચીને ૧૯૭૮ પછી ખુલ્લું મૂક્યું ત્યારે તેની પાસે ગુમાવવા માટે કશું નહોતું. સાંસ્કૃતિક ક્રાંતિએ બધું બાળી નાખ્યું હતું. શૂન્યમાંથી શરૂ કરવું સહેલું છે. ભારત શૂન્યમાં નહોતું. ભારતમાં જૂની સામંતી રચના હતી, જૂની જાતિવ્યવસ્થા હતી, જૂના વેપારી ઘરાણા હતા. સુધારો કરવો જૂનાને તોડ્યા વિના. અશક્ય કામ. ભારતે અર્ધા દિલથી કર્યો. ૧૯૯૧માં જ્યારે છેવટે ખોલ્યું ત્યારે પણ અડધુંપડધું. લાઈસન્સ રાજનો ભૂત હજી ક્યાંક ફરે છે.

ત્રીજું. ચીની રાજકીય સ્થાપત્ય. એક જ પક્ષ. એક જ દિશા. વિકેન્દ્રિત અમલ, કેન્દ્રિત આદેશ. પ્રાંતોના ગવર્નરો સ્પર્ધા કરે છે કોણ સૌથી વધુ વિકાસ કરાવે છે. જે જીતે તેને પ્રમોશન. આ મૂડીવાદી પ્રોત્સાહન છે, સામ્યવાદી માળખામાં. ભારતના રાજ્યોના મુખ્યમંત્રીઓ પરસ્પર ઝઘડે છે — જળ, ભાષા, સીમા. સ્પર્ધા વિકાસની નહીં, અસ્તિત્વની.

હવે એક પ્રશ્ન રહી જાય છે. શું ચીની મોડેલ ટકશે? મને ખબર નથી. કોઈને ખબર નથી. ઇતિહાસકારોને હંમેશાં પાછળ જોઈને જ ખબર પડે છે. સોવિયેત સંઘ પણ એક સમયે અજેય લાગતું હતું. ૧૯૮૯માં કોણે કલ્પના કરી હતી કે ૧૯૯૧માં બધું તૂટી પડશે? ચીન સોવિયેત નથી. ચીને સોવિયેતની ભૂલોમાંથી શીખ્યું છે. પણ ચીન ચીન છે, અને દરેક સભ્યતા પોતાની જ ભૂલો કરે છે. કદાચ શીખેલી ભૂલો ટાળી, પણ નવી કરશે. કરવી જ પડશે.

ભારતે શું શીખવાનું? નકલ નહીં. નકલ ક્યારેય સફળ થતી નથી. ભારતે પોતાની ભાષા શોધવાની છે. ભારતીય લક્ષણોવાળું કંઈક. સમાજવાદ નહીં, મૂડીવાદ નહીં, ત્રીજું કંઈક. શું? ખબર નથી. જેને ખબર હશે તે લખશે. જેને ન ખબર હોય તે લખે છે — જેમ હું લખું છું. લખવામાં જ ક્યારેક જવાબ મળી જાય છે. મળે તો સારું. ન મળે તો પણ સારું. કારણ કે પ્રશ્ન જીવંત રહે છે. અને પ્રશ્ન જીવંત હોય ત્યાં સુધી સભ્યતા જીવંત છે.

ચીન જીવંત છે. ભારત જીવંત છે. બાકી બધું ગૌણ.