બુદ્ધિ વાનગી પસંદ કરે છે, સત્તા મેનુ લખે છે

**Intelligence Picks the Dish, Power Writes the Menu**
**બુદ્ધિ વાનગી પસંદ કરે છે, સત્તા મેનુ લખે છે**

પરાગ રતનપરા

લગ્નના જમણવારમાં ગયા છો? ગયા જ હશો. ગુજરાતી હોઈએ અને લગ્નના જમણવારમાં ન ગયા હોઈએ, એ તો ગુજરાતી હોવાનું અપમાન છે.

ત્યાં એક દ્રશ્ય હંમેશા જોવા મળે. હોંશિયાર માણસ પ્લેટ લઈને એક કાઉન્ટરથી બીજા કાઉન્ટરે ફરે છે. પંજાબી સબ્જી નબળી છે, ઊંધિયું ચાલશે. જલેબી ગરમ છે, એટલે અત્યારે જ લઈ લેવી. ચાઈનીઝ કાઉન્ટર પર લાઈન લાંબી છે, એટલે પછી. આ માણસ બુદ્ધિશાળી છે. એણે ઉપલબ્ધ વિકલ્પોમાંથી શ્રેષ્ઠ પસંદગી કરી.

પણ એક સવાલ છે. આ મેનુ કોણે નક્કી કર્યું? કન્યાના પિતાએ. કે પછી, સાચું કહીએ તો, વેવાઈએ. જે માણસ એક પણ વાનગી ચાખવા નહોતો આવ્યો, એણે નક્કી કર્યું કે તમે આજે શું ખાશો. તમારી બુદ્ધિ પ્લેટમાં છે. એની સત્તા આખા પંડાલમાં છે.

બસ, આ જ આખી વાત છે.

બુદ્ધિ એટલે તમારી સામે મૂકાયેલા વિકલ્પોમાંથી સારો વિકલ્પ પસંદ કરવાની આવડત. સત્તા એટલે વિકલ્પો કયા હશે, એ નક્કી કરવાની તાકાત. બુદ્ધિ સવાલનો સાચો જવાબ આપે છે. સત્તા પ્રશ્નપત્ર કાઢે છે.

આપણે આ બંનેને એક જ માની લઈએ છીએ. એટલે જ આપણે આખી જિંદગી ચોકસાઈથી જવાબો લખતા રહીએ છીએ અને પ્રશ્નપત્ર કાઢનારને "સાહેબ" કહેતા રહીએ છીએ.

ઘરથી શરૂ કરીએ. ભારતીય પપ્પા દીકરાને કહે છે, "બેટા, અમે તને પૂરી આઝાદી આપીએ છીએ. તારે જે બનવું હોય તે બન. ડૉક્ટર, એન્જિનિયર કે CA." દીકરો રાજી થાય છે કે ત્રણ વિકલ્પ મળ્યા. એ ઈન્ટરનેટ પર રિસર્ચ કરે છે, પગાર સરખાવે છે અને બુદ્ધિપૂર્વક એન્જિનિયરિંગ પસંદ કરે છે. એને લાગે છે કે નિર્ણય એણે લીધો. પપ્પા મનમાં હસે છે. ચિત્રકાર, સંગીતકાર, લેખક જેવા વિકલ્પો તો મેનુ છપાતા પહેલાં જ કપાઈ ગયા હતા. (લેખકવાળો વિકલ્પ તો ખાસ. મને પૂછો.)

રસોડામાં પણ આ જ બંધારણ ચાલે છે. પત્ની પૂછે છે, "આજે શું બનાવું? દાળ-ભાત કે કઢી-ખીચડી? તમે કહો." પતિ છાતી ફુલાવીને "કઢી-ખીચડી" કહે છે અને આખો દિવસ માને છે કે ઘરમાં એનું ચાલે છે. ભાઈ, પાઉંભાજી તો વિકલ્પમાં હતી જ નહીં. તમે ચૂંટણી જીત્યા છો, પણ સરકાર બીજાની છે.

હવે ચૂંટણીની વાત નીકળી જ છે તો આગળ વધીએ. દરેક નેતા ભાષણમાં કહે છે કે મતદાર દેશનું સૌથી બુદ્ધિશાળી પ્રાણી છે. મતદાર ઉમેદવારોના રેકોર્ડ તપાસે છે, WhatsApp ફોરવર્ડ વાંચે છે, ચાની કીટલી પર ત્રણ કલાક ચર્ચા કરે છે, અને પછી EVM પર આંગળી દબાવે છે. અદ્ભુત બુદ્ધિ!

પણ એ EVM પર કયા નામ હશે, એ કોણે નક્કી કર્યું? કોઈ બંધ ઓરડામાં બેઠેલા પાંચ માણસોએ. જેમણે ઉમેદવાર નક્કી કર્યા, એમને તમારા મત કરતાં વધારે તમારી "પસંદગી કર્યાની લાગણી"ની જરૂર છે. લોકશાહીમાં જનતા જનાર્દન છે, પણ ટિકિટ તો હાઈકમાન્ડ જ આપે છે.

ઓફિસમાં જાઓ. મીટિંગમાં સૌથી હોંશિયાર માણસ સામાન્ય રીતે સૌથી શાંત હોય છે. એણે પ્રેઝન્ટેશન બનાવ્યું, આંકડા તપાસ્યા અને ત્રણ વિકલ્પોમાંથી શ્રેષ્ઠ કયો છે એ સાબિત કર્યું. પછી બોસ આવે છે, પાંચ મિનિટ મોબાઈલમાં જુએ છે અને કહે છે, "સારું છે, પણ આપણે ચોથો રસ્તો લઈશું."

ચોથો રસ્તો ક્યાંથી આવ્યો? બોસના સાળાની કંપની પાસેથી.

બુદ્ધિશાળી કર્મચારી ઘરે જઈને પત્નીને કહે છે, "આ કંપનીમાં ટેલેન્ટની કદર જ નથી." પત્ની કહે છે, "તો છોડી દો." એ કહે છે, "તો EMI કોણ ભરશે?" જુઓ, ફરી એકવાર વિકલ્પો કોઈ બીજાએ જ નક્કી કર્યા.

ગુજરાતમાં તો આ દ્રશ્ય વધુ મનોરંજક છે. બોર્ડમાં પહેલો નંબર લાવનાર છોકરાનો ફોટો છાપામાં આવે છે. વીસ વર્ષ પછી એ જ છોકરો એક શેઠની કંપનીમાં "Senior Analyst" હોય છે, અને શેઠ દસમું નાપાસ હોય છે. પણ શેઠ પાસે જમીન છે, લાઇસન્સ છે, ઓળખાણ છે, અને સૌથી મોટી વાત એ કે સહી કરવાનો અધિકાર છે. ટોપર એક્સેલ શીટ બનાવે છે. શેઠ નક્કી કરે છે કે એ એક્સેલ શીટ કોઈ વાંચશે કે નહીં.

સમાજ ટોપરને શાબાશી આપે છે અને શેઠના દીકરાના લગ્નમાં હાજરી આપે છે. શાબાશી મફત છે, હાજરી રોકાણ છે.

આ જ આપણો સૌથી મોટો દંભ છે. આપણે વાતો બુદ્ધિની કરીએ છીએ, પણ પગે સત્તાને લાગીએ છીએ. "ભણેલાની કદર કરો" એવું ભાષણ આપનાર સમાજના પ્રમુખ પોતે "સર્વસંમતિથી" બન્યા હોય છે, એટલે કે બીજું કોઈ ઊભું રહેવા જ ન પામ્યું.

સોસાયટીની મીટિંગમાં એન્જિનિયર સાબિત કરે છે કે લિફ્ટ રિપેર કરાવવા કરતાં બદલવી સસ્તી પડશે. પણ નિર્ણય ચેરમેન લે છે. એ ત્રીસ વર્ષથી ચેરમેન છે, કારણ કે બાકીના બધા મીટિંગમાં આવવાની આળસ કરે છે. સત્તા ઘણી વાર બુદ્ધિથી નહીં, હાજરીથી મળે છે.

અને બુદ્ધિશાળીઓની એક ખાસ બીમારી છે. એ માને છે કે સાચા હોવું પૂરતું છે. એ દલીલ જીતે છે અને રાજી થાય છે. સત્તાવાળો દલીલ હારે છે અને નિયમ જ બદલી નાખે છે.

બુદ્ધિશાળી ફેસબુક પર લાંબી પોસ્ટ લખે છે કે સિસ્ટમ કેટલી ખરાબ છે. સત્તાવાળો એ જ સિસ્ટમ ચલાવે છે અને એ પોસ્ટ વાંચતો પણ નથી. એક બાજુ "લાઈક" છે, બીજી બાજુ "ટેન્ડર".

ચાણક્ય યાદ આવે છે? આપણે એની બુદ્ધિના ગુણગાન ગાઈએ છીએ. પણ ચાણક્યને ખબર હતી કે એકલી બુદ્ધિ ધનનંદને ગાદી પરથી હટાવી નહીં શકે. એટલે એણે પોતાની બુદ્ધિને સત્તાનું સરનામું આપ્યું, અને એ સરનામું હતું ચંદ્રગુપ્ત. ચાણક્ય કોઈના પ્રશ્નપત્રનો જવાબ લખવા નહોતો બેઠો. એણે નવી પરીક્ષા જ શરૂ કરી દીધી.

અને આપણે? આપણે ચાણક્યનીતિના ક્વોટ્સ સ્ટેટસમાં મૂકીએ છીએ. એમાંથી શીખીએ છીએ તો બસ એટલું જ કે કયું સ્ટેટસ વધારે સારું લાગશે.

તો શું બુદ્ધિ નકામી છે? ના. પણ બુદ્ધિ સારો ડ્રાઈવર છે, ગાડી નહીં. આ દેશમાં સારા ડ્રાઈવરો ઘણા છે, પણ ગાડીઓ ગણ્યાગાંઠ્યા લોકો પાસે છે.

બુદ્ધિશાળી માણસની આખી જિંદગીની ટ્રેજેડી એ છે કે એ બીજાએ દોરેલા નકશામાં સૌથી ટૂંકો રસ્તો શોધવામાં નિષ્ણાત બની જાય છે. પણ એ ક્યારેય પૂછતો નથી કે આ નકશો દોર્યો કોણે?

એટલે હવે પછી કોઈ તમને પૂછે, "તમે કહો, શું કરવું છે?" ત્યારે જવાબ આપતા પહેલાં એક સવાલ સામો પૂછજો: "બીજા કયા વિકલ્પો હતા, જે તમે મને બતાવ્યા જ નહીં?"

જવાબમાં કદાચ મૌન મળશે. એ મૌન જ સત્તા છે.

અને આ વાંચીને તમે મનમાં કહેશો, "વાત તો સાચી છે." પછી કાલે સવારે બોસની મીટિંગમાં ફરી ચૂપચાપ બેસી જશો. એ શું છે?

એ પણ બુદ્ધિ જ છે. સમજી-વિચારીને કરેલી પસંદગી.

**સાચી પણ વિચિત્ર હકીકતો (Real but Weird Facts)**

- **ટર્મનનો પ્રયોગ:** ૧૯૨૦ના દાયકામાં મનોવૈજ્ઞાનિક લુઈસ ટર્મને ઊંચો IQ ધરાવતાં આશરે ૧,૫૦૦ બાળકો પસંદ કરીને આખી જિંદગી એમનો અભ્યાસ કર્યો. એમાંથી કોઈને નોબેલ પ્રાઈઝ ન મળ્યું. પણ ટેસ્ટમાં "અપૂરતા" ગણાઈને બહાર રહી ગયેલા બે છોકરા, વિલિયમ શૉકલી અને લુઈસ અલ્વારેઝ, પાછળથી ફિઝિક્સનું નોબેલ જીતી ગયા.
- **આઈન્સ્ટાઈનની ના:** ૧૯૫૨માં ઈઝરાયલે આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈનને દેશના પ્રમુખ બનવાની ઓફર કરી હતી. દુનિયાના સૌથી જાણીતા બુદ્ધિશાળી માણસે ના પાડી દીધી. એમનું કારણ હતું કે લોકો સાથે કામ પાર પાડવાની આવડત અને અનુભવ એમની પાસે નથી.
- **સૌથી ઊંચો IQ, અને મેગેઝિનની કૉલમ:** ગિનીસ બુકે એક સમયે "સૌથી ઊંચો IQ" ધરાવનાર તરીકે મેરિલિન વોસ સાવન્ટની નોંધ કરી હતી. એ કોઈ દેશ કે કંપની ચલાવવા માટે નહીં, પણ એક મેગેઝિનમાં લોકોના સવાલોના જવાબ આપતી કૉલમ લખવા માટે જાણીતાં બન્યાં.

પરાગ રતનપરા

If you like it, please share it.

#IntelligenceVsPower #PowerPolitics #IndianSociety #Satire
#બુદ્ધિ_વિરુદ્ધ_સત્તા #ગુજરાતી_નિબંધ #વ્યંગ #સમાજદર્શન