ભાષા અને ચેતનાનું રહસ્ય

*લેખક: પરાગ રતનપારા*

આ મગજ છે કે નહીં મગજ એ શું છે એ પ્રશ્ન જ ખોટો છે કેમ કે આપણે જાણતા જ નથી કે દ્રવ્ય શું છે matter એટલે શું physics એટલે શું હા હા હા વિજ્ઞાન પોતે જ confusion માં છે અને આપણે પૂછીએ છીએ કે મન શું છે... બાળક જન્મે છે ત્યારે એની અંદર ભાષા પહેલેથી જ છે deep deep અંદર છુપાયેલી structure છે grammar છે આ કોઈએ શીખવાડવું નથી પડતું એ તો બસ છે જ છે જાણે કે seeds વાવેલા હોય મગજમાં...

પણ રાહ જુઓ રાહ જુઓ આ consciousness ચેતના વિચારો વિશે વાત કરીએ તો શું થાય... મગજ મગજ મગજ બધું મગજમાંથી જ આવે છે પણ મગજ શું છે એ આપણે જાણતા નથી કારણ કે આપણે એ પણ નથી જાણતા કે પદાર્થ શું છે atoms છે particles છે waves છે energy છે પણ ultimately શું છે...

ઓહ આ બધા philosopher લોકો કહે છે hard problem hard problem પણ એ problem જ નથી એ તો એવું પૂછવા જેવું છે કે why do things happen કેમ વસ્તુઓ થાય છે આ પ્રશ્ન જ meaningless છે... ભાષા એ window છે આપણા inner world ની બારી છે behaviorist કહે છે કે બહારથી જ બધું શીખીએ છીએ પણ ના ના ના અંદર કંઈક છે innate છે built-in છે...

બાળક કેવી રીતે બોલતાં શીખે છે think about it વિચારો એક વખત... એને કોઈ વ્યાકરણ નથી શીખવાડતું પણ એ perfect sentences બનાવે છે નવા નવા sentences જે એણે ક્યારેય સાંભળ્યા જ નથી... આ magic નથી આ deep structure છે universal grammar છે જે બધા humans માં છે...

હવે consciousness ની વાત... આપણે કહીએ છીએ mind and body problem પણ body શું છે એ જ નથી ખબર તો mind ને કેવી રીતે define કરીશું... એક દિવસ physics expand થશે નવા laws મળશે નવી understanding આવશે અને ત્યારે આ બધું clear થશે... હમણાં તો આપણે અંધારામાં ટટોળીએ છીએ...

મગજ brain એકલું જ consciousness generate કરે છે બીજે ક્યાંય નહીં... પણ કેવી રીતે કરે છે એ mystery છે... કદાચ આપણી human intelligence એટલી capable જ નથી કે આ સમજી શકે... કીડી ant ને quantum physics સમજાવી શકો છો તમે... કદાચ આપણે પણ એવા જ છીએ consciousness ની સામે...

Evolution એ આપણને ભાષા આપી consciousness આપી પણ gradually નહીં એકદમ થી jumps માં... language capacity એ foundation છે consciousness નું... જે subconscious છે automatic છે આપણે વિચાર્યા વિના જ બોલીએ છીએ grammar follow કરીએ છીએ...

આ pseudo-problem છે friends... જેમ પૂછો કે ઉપર શું છે નીચે શું છે space માં... direction જ નથી તો ઉપર નીચે કેવું... એવું જ consciousness નું છે... જ્યાં સુધી matter ની true nature નથી ખબર ત્યાં સુધી mind-body problem જ formulate નથી થઈ શકતું...

પણ એક વાત sure છે... આપણી અંદર linguistic deep structure છે innate છે અને એ જ આપણને special બનાવે છે... consciousness emerges from brain પણ how એ વિજ્ઞાન હજુ શોધી રહ્યું છે... કદાચ એક દિવસ expanded physics મળશે નવા laws મળશે અને આ mystery solve થશે... કે કદાચ નહીં પણ થાય...

---

**સરળ સમજૂતી:**

**શું:** આ સિદ્ધાંત કહે છે કે ભાષા આપણામાં જન્મથી જ છે (કોઈ શીખવાડતું નથી) અને ચેતના મગજમાંથી જ આવે છે.

**કેમ:** કારણ કે બાળકો કેવી રીતે એટલી જટિલ ભાષા શીખી લે છે જે એમને કોઈએ direct શીખવાડી નથી? એટલે અંદરથી કંઈક built-in હોવું જોઈએ.

**કેવી રીતે:** મગજમાં ભાષાની deep structure પહેલેથી જ છે. ચેતના મગજમાંથી emerge થાય છે, પણ આપણે હજુ નથી જાણતા કે કેવી રીતે, કારણ કે આપણે એ પણ નથી જાણતા કે "પદાર્થ" (matter) actually શું છે. જ્યારે physics વધુ advance થશે ત્યારે કદાચ સમજાશે.