ઝૂ હાયપોથીસિસ

બ્રહ્માંડ આટલું વિશાળ છે, તો પછી પરગ્રહવાસીઓ આપણને મળવા કેમ નથી આવતા? ભૌતિકશાસ્ત્રી એનરિકો ફર્મીનો આ પ્રખ્યાત કોયડો છે. ૧૯૭૩માં એમઆઇટીના ખગોળશાસ્ત્રી જ્હોન બોલે એક વિચિત્ર પણ વિચારવા જેવો ઉત્તર આપ્યો: 'ઝૂ હાયપોથીસિસ'. એમણે કહ્યું કે એલિયન્સ કદાચ હાજર જ છે. આપણી કરતાં લાખો ગણા વધુ વિકસિત છે. પણ તેઓ આપણી સાથે સંપર્ક કરતા નથી, કારણ કે તેઓ આપણને પ્રાણીસંગ્રહાલયના પાંજરામાં પુરાયેલા જાનવરોની જેમ દૂર બેસીને ફક્ત જોઈ રહ્યા છે. આપણે અંદર આપણી ધૂનમાં નાચીએ છીએ, અને બહાર ઊભેલા દર્શકો શાંતિથી આપણો તમાશો માણે છે.

આ વિચાર માત્ર બ્રહ્માંડ પૂરતો સીમિત નથી. માનવ વ્યવહારોમાં પણ આ મોડેલ બરાબર લાગુ પડે છે. જ્યારે કોઈ સિસ્ટમમાં બે પક્ષો વચ્ચે તાકાત, જ્ઞાન અને સંસાધનોનો આભ-જમીન જેટલો તફાવત હોય, ત્યારે શક્તિશાળી પક્ષ ક્યારેય સામે ચાલીને પોતાની હાજરી છતી કરતો નથી. એ માત્ર પડદા પાછળ રહીને અવલોકન કરે છે. જ્યાં સુધી નબળો પક્ષ કોઈ ચોક્કસ સ્તર સુધી વિકસિત ન થાય, ત્યાં સુધી મોટો ખેલાડી વચ્ચે માથું મારવાનું જોખમ લેતો જ નથી. દખલગીરી કરવાથી સિસ્ટમ બગડી જાય છે, એટલે મૂંગા રહેવામાં જ એમનો સ્વાર્થ છે.

દલાલ સ્ટ્રીટ આ મોડેલનું જીવંત ઉદાહરણ છે. કોઈ નાનો રિટેલ રોકાણકાર પેની સ્ટોકમાં બે-પાંચ લાખ રૂપિયા લગાવીને રોજેરોજ સ્ક્રીન સામે કૂદકા મારે છે. એને લાગે છે કે પોતે માર્કેટનો રાજા બની ગયો છે. એ રોજ નવી ટેક્નિકલ ચાર્ટની વાતો કરે છે અને યુટ્યુબ પર ટિપ્સ વહેંચે છે. વાસ્તવમાં વિદેશી સંસ્થાકીય રોકાણકારો (એફઆઈઆઈ) અને મોટા ઓપરેટરો દૂર બેસીને આ તમાશો જુએ છે. એ મોટા વ્હેલ માછલાં જેવા રોકાણકારો પોતાની કરોડોની રમત ચુપચાપ રમે છે. જ્યાં સુધી પેલો નાનો રોકાણકાર પોતાની બધી મૂડી ફસાવી ન દે, ત્યાં સુધી કોઈ મોટો ખેલાડી હલચલ કરતો નથી. નાનો વેપારી પોતાને મુક્ત સમજે છે, પણ એ તો મોટા ખેલાડીઓના બનાવેલા કાચના પાંજરામાં જ રમી રહ્યો છે.

આ સ્થિતિમાંથી બચવાનો એક જ રસ્તો છે: તમારી નજરનો વ્યાપ મોટો કરવો. જો તમને એમ લાગતું હોય કે સમગ્ર રમત તમારા નિયંત્રણમાં છે, તો સમજી લેવું કે તમે ઝૂના પાંજરાની અંદર ઊભા છો. તમે જે સ્તરે રમી રહ્યા છો, તેની બહાર કોઈ બીજું આખી સિસ્ટમ ચલાવી રહ્યું છે. જ્યાં સુધી તમે તે અદ્રશ્ય દર્શકની મોજૂદગી સ્વીકારતા નથી, ત્યાં સુધી તમે માત્ર મનોરંજન પૂરું પાડતું પાત્ર બનીને રહી જશો.

પાંજરામાં કૂદકા મારતો વાનર માને છે કે આખી દુનિયા એને મળવા આવી છે; ટિકિટ ખરીદીને ઊભેલો માણસ બહારથી માત્ર હસે છે.