શીખવાનો સુવર્ણ પટ્ટો

કોઈ પણ નવી વિદ્યા કે કામ શીખતી વખતે માણસ ત્રણમાંથી એક અવસ્થામાં હોય છે. પહેલી છે આરામની જગ્યા, જ્યાં બધું જ જૂનું અને જાણીતું હોય છે. ત્યાં કોઈ પડકાર નથી હોતો, પરિણામે કંટાળો આવે છે અને બુદ્ધિ કાટ ખાઈ જાય છે. બીજી જગ્યા છે ગભરાટનો ઇલાકો. ત્યાં કામ એટલું અઘરું આવી પડે કે માણસનો આત્મવિશ્વાસ તૂટી જાય, ગૂંગળામણ થાય અને એ હાર માની લે. આ બે છેડા વચ્ચે એક પાતળી સોનેરી પટ્ટી છે: ઝોન ઓફ લર્નિંગ. આ એવો પટ્ટો છે જ્યાં કામ આપણી પહોંચથી સહેજ બહાર હોય, પણ એટલું બહાર ન હોય કે આપણને હતાશ કરી દે.

આ વિચાર સોવિયેત મનોવૈજ્ઞાનિક લેવ વાયગોત્સ્કીની જાણીતી થિયરી પરથી વિકસ્યો છે. એમણે આને વિકાસનો નિકટવર્તી વિસ્તાર કહ્યો હતો. ત્યાર પછીના દાયકાઓમાં શિક્ષણ અને બિઝનેસ જગતે આ વિચારને ઉઠાવી લીધો અને તેને સરળ ભાષામાં મૂક્યો. સરળ નિયમ એ છે કે મગજ ત્યારે જ નવું ઘડે છે જ્યારે એના પર હળવો ખેંચાણ આવે. જો સ્નાયુ પર કોઈ વજન જ ન મૂકો તો એ નબળો પડે. જો એકઝાટકે સો કિલો મૂકી દો તો સ્નાયુ ફાટી જાય. સાચો વિકાસ એ વજનમાં છે જે તમને અકળાવે ખરું, પણ ભાંગી ન નાખે.

આ મોડેલ સંસ્થાઓ માટે જીવનમરણનો પ્રશ્ન છે. કંપનીઓ બે રીતે પોતાની જાતને ખતમ કરે છે. કાં તો એ કર્મચારીઓને દાયકાઓ સુધી એકના એક ઢાંચામાં સબડાવે છે, જ્યાં કોઈ નવું શીખવાનું હોતું નથી. અથવા સીઈઓ અચાનક એવો અશક્ય ટાર્ગેટ ફેંકે છે કે આખી ટીમમાં ભય અને નિરાશા ફેલાઈ જાય છે. સક્ષમ લીડર એ છે જે ટીમને સતત તેમના કમ્ફર્ટ ઝોનની સહેજ બહાર રાખે. મુશ્કેલી એવી હોવી જોઈએ કે જે ઉકેલવા માટે દોડવું પડે, પણ હાથ-પગ ન ધ્રૂજે.

ભારતની મોટી આઈટી કંપનીઓ કે બેંકો આ ભૂલ વારંવાર કરે છે. ધારો કે એક અનુભવી માર્કેટિંગ મેનેજરને વર્ષો સુધી એ જ જૂની પ્રોડક્ટના બ્રોશર છપાવવાનું કામ સોંપાય, તો એ ધીમે ધીમે નકામો થઈ જશે. પણ એ જ મેનેજરને એક સવારે કહી દેવામાં આવે કે કાલથી આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ આધારિત નવી પદ્ધતિ લાગુ કરી દેવાની છે, તો એ ગભરાઈને નોકરી છોડી દેશે. ડાહી કંપની એને જૂની ટીમના વડા રાખીને નવી ટેકનોલોજીનો એક નાનો પ્રોજેક્ટ સોંપશે, સાથે એક સક્ષમ માર્ગદર્શક આપશે. એ પડકાર જીલી શકાય તેવો છે. આને કહેવાય શીખવાના સાચા પટ્ટામાં પગ મૂકવો.

જે પડકાર ડરાવી ન દે પણ ઊંઘ ઉડાડી દે, માણસનો સાચો વિકાસ હંમેશાં ત્યાં જ થાય છે.