ઝુઆંગઝીનું પતંગિયું

એક માણસ ઊંઘી ગયો. સપનામાં એ પતંગિયું બની ગયો. પાંખો ફફડાવીને આમતેમ ઊડતો રહ્યો. એને પોતાનું અસલ અસ્તિત્વ યાદ પણ ન રહ્યું. અચાનક ઊંઘ ઊડી ગઈ. એ માણસ ચમકીને બેઠો થયો. હવે સવાલ એ ઊભો થયો કે, શું કોઈ માણસે પતંગિયાનું સપનું જોયું હતું, કે પછી હવે કોઈ પતંગિયું માણસ હોવાનું સપનું જોઈ રહ્યું છે? આ વિચાર વાસ્તવિકતા અને ભ્રમ વચ્ચેની પાતળી દીવાલ પર જોરદાર પ્રહાર કરે છે.

આ વાત પ્રાચીન ચીની તત્વચિંતક ઝુઆંગઝીની છે. ચોથી સદી પૂર્વે તેમણે તાઓવાદી દર્શનમાં આ રૂપક મૂક્યું હતું. પશ્ચિમી ફિલસૂફીમાં રેને દેકાર્તે સદીઓ પછી આ જ શંકા ઊભી કરી હતી. ઝુઆંગઝીનો સવાલ માત્ર મનોરંજન નથી. આપણી ચેતના જેને નક્કર સત્ય માને છે, તે ખરેખર કેટલું સાચું છે? આપણે જેને કાયમી સત્તા કે અફર નિયમ ગણીને જીવીએ છીએ, તે માત્ર એક ક્ષણિક ભ્રમણા પણ હોઈ શકે.

માણસ પોતાના વર્તમાન હોદ્દા અને અહંકારને બ્રહ્માંડનું કેન્દ્ર માની બેસે છે. એ ભૂલી જાય છે કે સંદર્ભ બદલાતાં જ ઓળખ પીગળી જાય છે. જેને આપણે કાયમી વાસ્તવ ગણીએ છીએ, એ વાસ્તવમાં મનનું ઊભું કરેલું એક માળખું માત્ર છે.

ઈતિહાસ આ ભ્રમણાઓથી ભરેલો છે. ૧૯૪૭ પહેલાં દેશના કેટલાય રજવાડાંઓના દીવાનો અને મહારાજાઓ પોતાની ગાદીને સનાતન માનતા હતા. ચાંદીના સિંહાસનો, તોપોની સલામી અને પ્રજા પર હુકુમત. સરદાર પટેલે જ્યારે દેશી રાજ્યોના વિલીનીકરણના દસ્તાવેજો સામે ધર્યા, ત્યારે એક જ રાતમાં સદીઓ જૂની બાદશાહી ગાયબ થઈ ગઈ. ગઈકાલ સુધી હુકમ ચલાવતો રાજવી સવારે માત્ર એક સામાન્ય નાગરિક બનીને ઊભો હતો. ગઈકાલની સલ્તનત સાચી હતી કે આજની સામાન્યતા? સત્તા પતંગિયાની પાંખ જેવી ક્ષણભંગુર સાબિત થઈ.

જ્યારે તમને લાગે કે તમે આખી રમત સમજી ચૂક્યા છો, ત્યારે સમજી લેવું કે તમે કોઈ લાંબા સપનામાં છો. વાસ્તવિકતા પલકારો મારતાં જ પાસા પલટી નાખે છે.

તમે પતંગિયું છો કે રાજા, એનો ફેંસલો તમારી ઊંઘ નહીં, સમયની એક જ થાપટ કરે છે.