અનિયંત્રિત વૃદ્ધિનો સવાલ

કોઈપણ નવી વ્યવસ્થા ઊભી થાય ત્યારે શરૂઆતમાં બધાને ફક્ત એક જ ભૂખ હોય છે: ઝડપથી વધવું. ગ્રાહકો વધારવા, નફો વધારવો, વિસ્તાર વધારવો. પરંતુ અમુક મુકામ પછી અસલ સંકટ શરૂ થાય છે. એને કહેવાય છે અનિયંત્રિત વૃદ્ધિનો સવાલ. આ કોઈ પુસ્તકમાંથી સીધો ઉપાડેલો શાસ્ત્રીય સિદ્ધાંત નથી, પણ આધુનિક સંચાલન અને નગરનિયોજનનો કડવો અનુભવ છે. જ્યારે વિકાસ પોતાના જ નિયંત્રણમાંથી બહાર નીકળી જાય, ત્યારે પૂછવું પડે છે કે આ વૃદ્ધિ જીવન આપી રહી છે કે ધીમું ઝેર?

આ વિચારનો મૂળ પાયો સાદો છે. વૃક્ષ વધે તે સારું, પણ જો એ જંગલની બધી જમીન અને સૂર્યપ્રકાશ એકલું જ ચૂસી લે તો આસપાસનું બધું મરી જાય. કોર્પોરેટ જગત હોય કે નગરપાલિકા, વધારાને જ હંમેશાં સફળતા માની લેવાની એક બીમારી છે. જ્યારે કોઈ પ્રણાલી પોતાની ક્ષમતા કરતાં દસ ગણી ઝડપે ફેલાય છે, ત્યારે તેનો પાયો ખોખલો થવા માંડે છે. કદ વધે છે, પણ ગુણવત્તા તૂટે છે. જે ઝડપ શરૂઆતમાં ગૌરવ લાગતી હતી, તે આખરે પોતાના જ ભાર નીચે દબાઈને કચડાઈ જાય છે.

આ સંકટ સમજવું હોય તો આપણાં શહેરોની લોકલ ટ્રેનો અને ટ્રાફિક જુઓ. મુંબઈ હોય કે અમદાવાદનો એસ.જી. હાઈવે, દર વર્ષે રોડ પહોળા થાય છે અને ફ્લાયઓવર બને છે. પણ ટ્રાફિક ઘટવાને બદલે ચાર ગણો વધે છે. રેલવે સ્ટેશન પર પ્લેટફોર્મ વધારવાથી ભીડ કાબૂમાં નથી આવતી, કારણ કે આખું શહેર કોઈપણ પ્લાનિંગ વગર ચારેય તરફ બેફામ વિસ્તરી રહ્યું છે. એક સોસાયટી બને, તેની પાછળ બીજી દસ ઊભી થાય, ગટર અને રસ્તાની વ્યવસ્થા રામભરોસે રહે. વિકાસ થયો કહેવાય, પણ એ જ વિકાસ રોજ સવારે મુસાફરનો શ્વાસ રૂંધી નાખે છે.

આ સવાલ ફક્ત શહેરો પૂરતો નથી. આજના સ્ટાર્ટઅપ અને વેપારીઓ પણ આ જ ખાડામાં પડે છે. અંધાધૂંધ શાખાઓ ખોલી નાખવી, પણ સેવાની ગુણવત્તા પર ધ્યાન ન રાખવું. છેવટે મૂળ ધંધો પણ ડૂબી જાય છે. જ્યાં સુધી તમે એ નક્કી ન કરો કે ક્યાં અટકવું, ત્યાં સુધી પ્રગતિ અને વિનાશ વચ્ચે કોઈ ફરક રહેતો નથી.

જે ઝડપને સંભાળવાની તમારામાં તાકાત નથી, એ ઝડપ તમારી સિદ્ધિ નથી પણ તમારો ખાડો છે.