જ્ઞાનનું વિકિપીડિયાકરણ

કોઈ એક માણસ આખી જિંદગી એક વિષય પર ઘસી નાખે અને જાડી ચોપડી લખે. બીજો માણસ ઇન્ટરનેટ પર જઈને પાંચ મિનિટમાં તેનો સારાંશ વાંચી લે. આ પ્રક્રિયા જ્યારે આખા સમાજની આદત બની જાય, ત્યારે તેને જ્ઞાનનું વિકિપીડિયાકરણ કહેવાય. આ શબ્દ કોઈ એક લેખકે ક્યારે અને ક્યાં પહેલી વાર વાપર્યો તેની કોઈ ચોક્કસ નોંધ મળતી નથી. પણ આ ઘટના આપણે રોજ અનુભવીએ છીએ. જ્ઞાન હવે કોઈ ઊંડી તપસ્યા નથી રહ્યું, ફક્ત સુલભ માહિતીનો ઢગલો બની ગયું છે.

આ વિચાર દર્શાવે છે કે ઊંડા ચિંતનનું સ્થાન ઝડપી તારણોએ લઈ લીધું છે. પુસ્તકોના પાના પલટાવવાની ધીરજ કોઈની પાસે નથી. દરેક વિષયને ચાર મુદ્દામાં, બુલેટ પોઇન્ટ્સમાં કે ટૂંકા ફકરામાં સંકેલી લેવાની ભૂખ વધી ગઈ છે. તકલીફ એ છે કે માહિતી મળવી અને સમજણ કેળવવી એ બંને તદ્દન અલગ બાબતો છે. સપાટી પર તરતી માહિતી યાદ રહી જાય છે, પણ વિષયનો આત્મા ગાયબ થઈ જાય છે.

આપણા શિક્ષણ અને ટ્યુશન કલ્ચરમાં આ રોગ સૌથી વધુ વકર્યો છે. કોટા કે અમદાવાદના ક્લાસીસમાં બોર્ડ અને પ્રવેશ પરીક્ષાની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓને આખું પુસ્તક વાંચવાની મનાઈ હોય છે. શિક્ષકો તૈયાર 'વન-લાઈનર' નોટ્સ, ચાવીઓ અને યાદ રાખવાની યુક્તિઓ પીરસી દે છે. વિદ્યાર્થી ૧૭મી સદીના ઇતિહાસ કે ભૌતિકશાસ્ત્રના નિયમની પાછળની દાર્શનિક કશ્મકશ સમજતો નથી. તેને માત્ર એટલી જ ખબર હોય છે કે કયા વિકલ્પ સામે સાચું ટીક કરવું. પરિણામે માર્ક્સ ૯૯ આવે છે, પણ બુદ્ધિ તદ્દન છીછરી રહી જાય છે.

આ માનસિકતા સમાજને વહેંચી નાખે છે. લોકો માને છે કે તેમને બધું જ આવડે છે, કારણ કે તેમના હાથમાં સર્ચ એન્જિન છે. કોઈ વિષયનો સાચો ભાર ઉપાડ્યા વગર મળતો આ આત્મવિશ્વાસ ખતરનાક છે. જે જ્ઞાન સંઘર્ષ વગર મળે છે, તે જ્ઞાન ક્યારેય શાણપણ બની શકતું નથી.

ગૂગલ સર્ચ તમને માહિતી આપી શકે, વિચારવાની ક્ષમતા ભાડે મળતી નથી.