વ્હાય રિફ્લેક્સ

કોઈપણ નવી વાત સાંભળતા જ મગજમાં પહેલો સવાલ કયો ઊઠે છે? મોટા ભાગના લોકો તરત પૂછે છે: 'કેમ?' આ વિચાર્યા વગર બહાર આવી જતી પ્રતિક્રિયા છે. મનોવિજ્ઞાન કે મેનેજમેન્ટના પાઠ્યપુસ્તકોમાં આ કોઈ સત્તાવાર નિયમ તરીકે નોંધાયેલો શબ્દ નથી. પણ સમકાલીન વ્યવહારુ વિચારસરણીમાં આને 'વ્હાય રિફ્લેક્સ' કહેવાય છે. શરીર પર સોય વાગે અને હાથ આપોઆપ પાછો ખેંચાઈ જાય, એ શારીરિક રિફ્લેક્સ છે. મન જ્યારે કોઈ ફેરફાર કે અજાણી પરિસ્થિતિ જુએ અને આપોઆપ ખુલાસા માગવા બેસી જાય, એ બૌદ્ધિક રિફ્લેક્સ છે. આ મૂળભૂત જિજ્ઞાસા નથી, ઘણીવાર આ બચાવની મુદ્રા છે.

આ આદત માણસને વિચારતો રાખે છે, પણ ઘણી વાર એ કામ અટકાવી દે છે. માણસ કોઈ પરિણામ સામે આવે એટલે તરત 'આમ કેમ થયું?'ની ઊંડી ખાઈમાં ઊતરી જાય છે. જ્યાં સુધી કારણ ન મળે ત્યાં સુધી એ પગલું ભરતો નથી. કારણ શોધવાની લ્હાયમાં સમય વહી જાય છે અને તક હાથમાંથી સરકી જાય છે. દરેક બાબત પાછળ કોઈ તાર્કિક 'કેમ' હોવું જ જોઈએ એવો દુરાગ્રહ રાખવો એ એક પ્રકારનો ભ્રમ છે. જીવનમાં ઘણી વાસ્તવિકતાઓ કોઈ ઊંડા કારણ વગર પણ સામે આવીને ઊભી રહી જતી હોય છે. ત્યાં 'કેમ' કરતાં 'હવે શું?' વધારે કામનું છે.

આ વૃત્તિ વિદેશમાં વસતા આપણા એનઆરઆઈ વર્તુળોમાં બહુ સાહજિક રીતે જોવા મળે છે. ટોરોન્ટો કે ન્યૂ જર્સીમાં સ્થાયી થયેલા નીલેશભાઈને જુઓ. દીકરો અચાનક આવીને કહે કે એણે એન્જિનિયરિંગ છોડીને શેફ બનવું છે. નીલેશભાઈના મોઢામાંથી સીધો ધડાકો થશે: 'પણ કેમ? તને શું ઓછું પડ્યું હતું? આપણી આખી નાતમાં કોઈ રસોઈયો બન્યું છે?' આ વ્હાય રિફ્લેક્સ છે. એમનું મગજ વાસ્તવિકતા સ્વીકારવાને બદલે ભૂતકાળના કારણો ખોતરવા બેસી જાય છે. છોકરાનો નિર્ણય સાચો છે કે ખોટો, એ પછીની વાત છે. પણ પહેલો આંચકો બચાવ અને આક્ષેપનું રૂપ ધારણ કરી લે છે. નવી પરિસ્થિતિનું વિશ્લેષણ કરવાને બદલે એ પોતાની અસલામતી ઢાંકવા પ્રશ્ન પૂછે છે.

પ્રશ્નો પૂછવા એ બુદ્ધિની નિશાની છે, પણ પ્રત્યેક વળાંકે 'કેમ'નો કાંટો ભેરવી રાખવો એ લકવાગ્રસ્ત માનસિકતા છે. જે માણસ માત્ર કારણો શોધવામાં અટવાયેલો રહે છે, તે પરિસ્થિતિ સાથે અનુકૂલન સાધી શકતો નથી. સવાલ પૂછવો એ આપણી પસંદગી હોવી જોઈએ, બેધ્યાનપણે થઈ જતી શારીરિક છીંક જેવી ટેવ નહીં. ક્યારેક બિનજરૂરી 'કેમ' બાજુ પર મૂકીને માત્ર હકીકત સ્વીકારી લેવી એ જ ખરી વ્યવહારકુશળતા છે.

જે માણસ દરેક વાતે 'કેમ'ની પકડમાં ફસાયેલો રહે છે, એ ગૂંચવણનો ઇતિહાસ લખવામાં જ જિંદગી વેડફી નાખે છે.