ઊર્ધ્વ જોડી

આ શબ્દ કોઈ જાણીતા મનોવૈજ્ઞાનિક કે અર્થશાસ્ત્રના પુસ્તકમાંથી સીધો આવતો નથી. પુસ્તકીય સાહિત્યમાં તેનો કોઈ ચોક્કસ શોધક નોંધાયો નથી. પણ આ વિચાર સંગઠનો અને માનવ સંબંધોની એક જૂની વાસ્તવિકતા તરફ આંગળી ચીંધે છે. ઊર્ધ્વ જોડી એટલે કે ‘વર્ટિકલ કપલ’. આ બે સમાન સ્તરના સાથીઓની જોડી નથી. આ એક ઉપરી અને એક હાથ નીચેના માણસ વચ્ચેની એવી અટૂટ ધરી છે, જે સંસ્થાના સામાન્ય નિયમોને બાજુ પર મૂકી દે છે. જ્યારે કોઈ વિભાગમાં બોસ અને તેનો ખાસ જુનિયર એકબીજા સાથે એટલા ભળી જાય કે બાકીની આખી ટીમ અપ્રસ્તુત બની જાય, ત્યારે આ ગઠબંધન આકાર લે છે.

આ સંબંધ માત્ર કામ પૂરતો સીમિત રહેતો નથી. અહીં ઉપરી અધિકારી પોતાના જુનિયરને આંધળું રક્ષણ પૂરું પાડે છે અને બદલામાં જુનિયર પોતાના ઉપરી પ્રત્યે સંપૂર્ણ, બિનશરતી વફાદારી અર્પણ કરે છે. આવી જોડી સિસ્ટમની અંદર પોતાની એક સમાંતર સત્તા ઊભી કરી લે છે. પરિણામે મેરિટ મરી પરવારે છે. વચ્ચેના સ્તરના બાકીના અધિકારીઓ અસહાય બની જાય છે, કારણ કે જુનિયર પાસે સીધો ટોચનો કાન હોય છે. જ્યાં નિર્ણયો પારદર્શક ચર્ચાથી નહીં પણ આ અદૃશ્ય ઊભી ધરી પર લેવાતા હોય, ત્યાં બાકીના લોકો માત્ર હુકમ બજાવનારા મજૂર બનીને રહી જાય છે.

ભારતીય ક્રિકેટના ડ્રેસિંગ રૂમમાં આ ચિત્ર ઘણી વાર સ્પષ્ટ દેખાયું છે. જ્યારે એક મજબૂત કેપ્ટન અને મુખ્ય કોચ વચ્ચે આવું અતિશય ગાઢ સમીકરણ બની જાય, ત્યારે સિલેક્શન કમિટી કે બાકીના સિનિયર ખેલાડીઓનું વજન અચાનક શૂન્ય થઈ જાય છે. અમુક ચોક્કસ ખેલાડી સતત નિષ્ફળ જાય છતાં તેને ટીમમાં જાળવી રખાય છે, કારણ કે કેપ્ટન-કોચની આ જોડી તેને પોતાનો અંગત પ્રોજેક્ટ માની બેઠી હોય છે. બાકીના ખેલાડીઓ પોતાના પ્રદર્શન છતાં અસુરક્ષિત અનુભવે છે. મેદાન પર રમત ચાલે છે, પણ ડ્રેસિંગ રૂમમાં માત્ર આ ઊર્ધ્વ ધરીનો પડછાયો રાજ કરતો હોય છે.

આવા ગઠબંધનથી કામ કદાચ ઝડપથી પતે, પણ સંસ્થાની તંદુરસ્તી સડી જાય છે. જ્યારે સત્તા એક ઊભી રેખામાં કેન્દ્રિત થઈ જાય, ત્યારે આડી સપાટી પર બેઠેલા સાથીઓ વચ્ચેનો ભરોસો તૂટી જાય છે. શક્તિશાળી ઉપરી પાસે પોતાનો એક પડછાયો હોય ત્યાં સુધી તો બધું બરાબર ચાલે છે, પણ જે દિવસે તે ઉપરી ખુરશી ખાલી કરે છે, તે જ દિવસે આખો પત્તાનો મહેલ ધરાશાયી થઈ જાય છે.

જ્યાં સત્તા બે માથાં વચ્ચેની ખાનગી સોદાબાજી બની જાય, ત્યાં આખી ટીમ માત્ર પ્રેક્ષક બનીને તાળીઓ પાડવા મજબૂર થાય છે.