શાબ્દિક ગ્રહણ દોષ

અમુક અનુભવો શબ્દો કરતાં ઘણા મોટા હોય છે. તમે કોઈ સૂર્યાસ્ત જોયો હોય કે કોઈ વિચિત્ર ચહેરો નિહાળ્યો હોય, તેને મનમાં યાદ રાખવો સહેલો છે. પણ જો કોઈ તરત જ કહે કે 'ચાલ, શબ્દોમાં વર્ણન કર', તો મુશ્કેલી શરૂ થાય છે. જે ક્ષણે તમે કોઈ દ્રશ્ય કે સંવેદનાને ભાષામાં ઢાળવાની કોશિશ કરો છો, તમારી મૂળ યાદશક્તિ ધૂંધળી થઈ જાય છે. ભાષા તમારી સાચી સ્મૃતિ ઉપર હાવી થઈ જાય છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ ઘટનાને શાબ્દિક ગ્રહણ કહે છે.

આ વિચાર મનોવૈજ્ઞાનિક જોનાથન સ્કૂલર અને ટોન્યા એંગ્સ્ટલર-સ્કૂલરે ૧૯૯૦ના એક જાણીતા પ્રયોગ દ્વારા દુનિયા સામે મૂક્યો હતો. તેમણે લોકોને એક ગુનેગારનો ચહેરો બતાવ્યો. એક જૂથને ચહેરાનું વિગતવાર વર્ણન લખવા કહ્યું, જ્યારે બીજા જૂથને ચૂપ રહેવા દીધું. પરિણામ ચોંકાવનારું આવ્યું. જે લોકોએ શબ્દોમાં વર્ણન નહોતું કર્યું, તેઓ લાઈન-અપમાંથી સાચા ગુનેગારને સહેલાઈથી ઓળખી શક્યા. જેમણે કાગળ પર શબ્દો ચીતર્યા હતા, તેમનું મગજ પોતાના જ લખેલા અધૂરા શબ્દોમાં અટવાઈ ગયું. મૂળ ચહેરો ખોવાઈ ગયો અને પોતાના શબ્દોનો સાચો-ખોટો ઢાંચો યાદ રહી ગયો.

સમસ્યા એ છે કે આપણી શબ્દભંડોળ ગમે તેટલી સમૃદ્ધ હોય, માનવ મગજની દ્રશ્ય કે શારીરિક ગ્રહણશક્તિ જેટલી સૂક્ષ્મ ક્યારેય નથી હોતી. વાઈનનો સ્વાદ હોય, સંગીતનો સૂર હોય કે કોઈ દર્દીનું દર્દ, ભાષા હંમેશાં ટૂંકી પડે છે. છતાં આપણને બધું બોલીને કે લખીને વર્ગીકૃત કરવાનો ચેપ લાગેલો છે. પરિણામે, મૂળ છાપ નાશ પામે છે અને આપણી પાસે માત્ર આપણું જ નબળું વર્ણન બચે છે.

ભારતીય હોસ્પિટલોમાં આ છટકું રોજ જોવા મળે છે. સુરતના એક ક્લિનિકમાં કાનજીભાઈ પોતાના પેટના વિચિત્ર દુખાવા માટે ડૉક્ટર પાસે જાય છે. દુખાવો ક્યારેક ખેંચાય છે, ક્યારેક દબાય છે. ડૉક્ટર પૂછે છે, 'બળતરા થાય છે કે ગેસ છે?' કાનજીભાઈ કહે છે, 'હા સાહેબ, ગેસ જેવી બળતરા.' બસ, આ ક્ષણે મૂળ દુખાવાની સંવેદના પર 'ગેસ' નામના શબ્દનું ગ્રહણ લાગી ગયું. હવે કાનજીભાઈને પણ પોતાનું દર્દ માત્ર ગેસ જ લાગે છે. ખોટો શબ્દ પકડાઈ જવાથી સાચું નિદાન અટકી જાય છે, કારણ કે ભાષાએ વાસ્તવિકતાને ભૂંસી નાખી.

જે અનુભવને તમે શબ્દોની બારીક જાળમાં પૂરવા જશો, તે અનુભવ મરી જશે અને માત્ર જાળ હાથમાં રહી જશે.