ઊર્ધ્વ પ્રભાવક

કંપનીઓમાં સત્તા હંમેશાં ઉપરથી નીચે તરફ વહે છે. બોસ હુકમ કરે, હાથ નીચેના માણસો પાલન કરે. પરંતુ કોર્પોરેટ જગતમાં એક એવો ખેલાડી હોય છે જે આ દિશા ઊંધી વાળી દે છે. એને અંગ્રેજી મેનેજમેન્ટ પરિભાષામાં ‘અપવર્ડ ઈન્ફ્લુઅન્સર’ કહે છે. આ માણસ કંપનીનો માલિક નથી, બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સમાં પણ બેસતો નથી. છતાં એ પોતાના બોસ કે કંપનીના ટોચના વડાઓના નિર્ણયોને ધીમેથી પોતાની ઈચ્છા મુજબ વાળી લે છે. તે સીધો આદેશ આપતો નથી. તે વિચારો વેચે છે, ડેટા પિરસવાની કળા જાણે છે અને ઉપરી અધિકારીના કાનમાં સાચો શબ્દ ક્યારે મૂકવો તેની રમત બરાબર સમજે છે.

મેનેજમેન્ટ સાહિત્યમાં મિડલ મેનેજર્સની ભૂમિકા તપાસતા સંશોધકોએ આ શબ્દ વાપર્યો છે. સંશોધક સ્ટીવન ફ્લોઇડ અને બિલ વૂલ્ડ્રિજે દર્શાવેલું કે કંપનીની સાચી વ્યૂહરચના ઘણીવાર ટોચ પરથી નહીં, પણ વચ્ચે બેઠેલા ચતુર મેનેજરોના ઈશારે ઘડાતી હોય છે. આ કોઈ ચાપલૂસી કે ખુશામતખોરી નથી. સસ્તો ચમચો બોસને ગમે તેવું બોલે છે, જ્યારે સાચો ઊર્ધ્વ પ્રભાવક બોસને જે સાંભળવું જરૂરી છે તે એવી રીતે પીરસે છે કે બોસને લાગે આ વિચાર પોતાનો જ હતો.

આ આવડત નબળા માણસો માટે નથી. તેમાં ઊંચું રાજકીય કૌશલ્ય અને જબરદસ્ત સમયસૂચકતા જોઈએ. જો તમે કંપનીમાં કામ કરો છો અને માત્ર તમારા ડેસ્ક સુધી સીમિત રહો છો, તો તમે ફક્ત મજૂર છો. સાચો પ્રભાવ તે છે જ્યાં તમે સત્તાના હોદ્દા વગર પણ સત્તાના કેન્દ્રને ચલાવી શકો. જે માણસ ઉપરી મેનેજમેન્ટની ચિંતાઓ અને અસલામતીઓને ઓળખી લે છે, તે સંસ્થામાં અદ્રશ્ય દોરીઓ ખેંચનારો કઠપૂતળીબાજ બની જાય છે.

ન્યૂ જર્સી કે લંડનમાં આઈટી કંપનીઓમાં કામ કરતા આપણા અમદાવાદી કે વડોદરાના પ્રોજેક્ટ મેનેજરો આ વિદ્યાના પાક્કા ઉસ્તાદ હોય છે. ધારો કે કિરીટભાઈ એક અમેરિકન બેંકના ડેટા પ્રોજેક્ટમાં ટેક લીડ છે. સીઈઓ ગોરો છે અને ટેક્નોલોજી ઓછી સમજે છે. કિરીટભાઈ ક્યારેય સીધી દલીલ કરતા નથી. પરંતુ દર સોમવારે સવારે મીટિંગમાં એવા બે ગ્રાફ અને સ્લાઈડ મૂકે છે કે સીઈઓ પોતે જ કિરીટભાઈના મનગમતા બજેટની મંજૂરી જાહેર કરી દે છે. કિરીટભાઈ ચહેરા પર નિર્દોષ હાસ્ય રાખે છે. ઓફિસના બાકીના એન્જિનિયરો દિવસમાં બાર કલાક કોડિંગ કરીને થાકી જાય છે, જ્યારે કિરીટભાઈ માત્ર ત્રણ સવાલો પૂછીને આખા બોર્ડરૂમનો એજન્ડા નક્કી કરી નાખે છે.

હોદ્દો વિનાનો પ્રભાવ એ જ સાચી તાકાત છે; જે માણસ બોસને ચલાવી શકે, એને કંપની ખરીદવાની જરૂર પડતી નથી.