અલ્ટીમેટમ ગેમ

અર્થશાસ્ત્રની જૂની થિયરીઓ માણસને તદ્દન લોભી અને બુદ્ધિશાળી રોબોટ માનતી હતી. આ રોબોટ માત્ર પોતાના નફાનો વિચાર કરે છે. પણ વાસ્તવિક દુનિયામાં માણસ ગણિતથી નહીં, અહંકાર અને ન્યાયની ભાવનાથી ચાલે છે. આ વાત સાબિત કરવા માટે એક પ્રયોગ થયો, જેનું નામ પડ્યું ‘અલ્ટીમેટમ ગેમ’. નિયમ સાદો છે. બે અજાણ્યા માણસોને એક રૂમમાં બેસાડો. પહેલા માણસને સો રૂપિયા આપો. તેણે આ રકમ બીજા માણસ સાથે વહેંચવાની છે. તે ગમે તે હિસ્સો ઓફર કરી શકે છે: પચાસ રૂપિયા, વીસ રૂપિયા કે એક રૂપિયો. હવે બીજા માણસ પાસે બે જ રસ્તા છે. કાં તો ઓફર સ્વીકારો, અથવા લાત મારો. જો તે સ્વીકારે, તો બંનેને નક્કી કરેલા પૈસા મળે. પણ જો તે ના પાડે, તો બંનેના હાથ ખાલી. એક પણ રૂપિયો કોઈને ન મળે.

આ વિચાર સૌપ્રથમ ૧૯૬૧માં નોબેલ વિજેતા જ્હોન હરસાન્યીએ ચર્ચ્યો અને ૧૯૮૨માં વર્નર ગૂથ નામના અર્થશાસ્ત્રીએ પ્રયોગ તરીકે દુનિયા સામે મૂક્યો. શાસ્ત્રીય અર્થશાસ્ત્ર મુજબ, સામેવાળાને જો માત્ર એક રૂપિયો ઓફર થાય તો પણ તેણે સ્વીકારી લેવો જોઈએ, કારણ કે શૂન્ય કરતાં એક રૂપિયો હંમેશાં મોટો છે. પણ માણસ આટલો ઠંડો નથી. વાસ્તવિક પ્રયોગોમાં મોટાભાગના લોકોએ ત્રીસ ટકાથી ઓછી ઓફરને સીધી ઠુકરાવી દીધી. પોતાનું નુકસાન વેઠીને પણ તેમણે પહેલા માણસનો અહંકાર તોડી નાખ્યો. માણસ મફતના પૈસા કરતાં પોતાના સન્માનને વધુ વજન આપે છે.

આ ખેલ બેંગલુરુ કે મુંબઈના કોઈ ચમકતા સ્ટાર્ટઅપમાં રોજ રમાય છે. ધારો કે એક ફાઉન્ડર કંપનીના વેચાણ વખતે કરોડો રૂપિયા બનાવે છે અને રાત-દિવસ લોહી બાળનારા સિનિયર એન્જિનિયરને મોઢું બંધ રાખવા માંડ થોડા હજાર રૂપિયાનું નજીવું બોનસ ઓફર કરે છે. આ અલ્ટીમેટમ છે: ‘જે મળે છે તે મૂંગા મોઢે લઈ લો, નહીં તો કશું નહીં મળે.’ અર્થશાસ્ત્ર કહેશે કે એન્જિનિયરે આ બોનસ ખિસ્સામાં મૂકી લેવું જોઈએ. પણ વાસ્તવમાં તે નોકરી પર લાત મારીને નીકળી જાય છે. તે પોતાનો પગાર ગુમાવશે, પરંતુ અન્યાય સહન નહીં કરે.

માનવ વ્યવહારમાં લોભ કરતાં અપમાનની દાઝ હંમેશાં વધુ તીવ્ર હોય છે. સામેવાળાને લાગે કે તેની લાચારીનો ફાયદો ઉઠાવાય છે, ત્યારે તે પોતાનું ઘર બાળીને પણ તમારો દીવો ઓલવી નાખશે. વાટાઘાટોમાં માત્ર ગણતરીબાજ બનવું પૂરતું નથી. ન્યાયી દેખાવું પણ એટલું જ ફરજિયાત છે.

માણસ ભૂખ્યો રહી શકે છે, પણ કોઈ તેને ભિખારી સમજે તે સહન કરી શકતો નથી.